Çîrok û hejmar

Êvar e. Çîrok tê gotin.

“Paşê ew di ser heft çiyayan re meşî…”

Zarok guhdarî dike. Û bêyî ku kes tiştekî hîn bike, peyveke hejmarê derbas bû.

Di çîrokên me de kîjan hejmar hene?

Me ev pirs pîva.

Di korpusa vê projeyê de pênc berhevokên çîrokan hene. 30 Çîrokên Bijare, Çîrokên Hezar û Şevekê, Çîrokên Gelêrî, Çîroka Malbata Evdo, Çîrokên Bijartî yên Cîhanê. Bi tevahî nêzîkî 140 hezar peyv.

Hejmarên ku herî zêde derdikevin, piştî yek û du: sê, deh, heft, çil.

Heta vir tiştekî nû tune. Her kes dizane ku di çîrokan de heft û çil hene.

Lê pirseke din jî heye, û bersiva wê kêm tê dayîn: ev hejmar bi çi re tên?

Ew nayên jimartin — ew dipîvin

Me li peyva ku piştî her hejmarê tê nêrî. Û me ew li du koman par kirin: yên ku dem, mesafe an pîvanekê nîşan didin, û yên ku tiştên jimarbar in.

Hejmar	Bi dem/pîvanê re	Bi tiştên jimarbar re
çil	%53	%47
heft	%45	%55
deh	%39	%61
sê	%29	%71
pênc	%25	%75

Li rêzê binêre. Hejmarên “efsûnî” — çil û heft — herî zêde bi dem û mesafeyê ve girêdayî ne. Hejmarên asayî — sê û pênc — bi tiştan ve.

Û mînak vê zelal dikin:

“Ew di ser heft çiyayan re meşî.”

“Heft sal in ku dilê min û wê ketiye hev.”

“Sê rojan bênavbirr bo girîn.”

“Çil rojî kar kiribûn, lê pere nestandibûn.”

Di van hevokan de heft çiya ne heft çiya ne. Ew tê wateya “pir dûr”. Çil roj ne çil roj e — ew “pir dem” e.

Hejmar li vir ne jimartin e. Ew pîvan e.

Ev ne kêmasî ye

Niha xaleke girîng, ji ber ku ev dikare wek gilî bê xwendin. Ne gilî ye.

Karê hejmarê di çîrokê de ev e. Ew mezinahiyê nîşan dide. Zarokê ku “heft çiya” dibihîze, tiştekî fêm dike: rê dirêj e, kar zehmet e.

Û ev zû çêdibe — berî ku zarok bikaribe heta heftan bijmêre.

Yanî çîrok peyvê dide. Ew wê nas dike, bi wê re hîs dibe, wê bi bîr tîne.

Lê tiştek jê kêm e

Û niha beşa ku vê gotarê hewce dike.

Peyv ne wate ye.

Di gotara berê de me behsa lêkolînekê kir. Ew tiştekî diyar dibêje. Cureyek axaftinê bi zanîna zarok a paşê ve girêdayî bû: axaftina li ser tiştên li ber çavan, bi jimartinê an bi gotina hejmara wan. Cureyên din na.

“Heft çiya” tiştekî li ber çavan nîne. Zarok wê nabîne, nagire, nahejmêre.

Loma: çîrok deriyê vekirî ye. Lê derî ne ode ye.

Çîrok çawa dibe hejmar

Tevgera pêwîst biçûk e. Deh çirke.

Dema ku “heft çiya” tê gotin, dest bide heft tiştan.

“Heft çiya. Ka em heft kevir deynin — her kevir çiyayek. Yek, du, sê, çar, pênc, şeş, heft. Heft kevir. Va ye, ew ê ji vir heta vir bimeşe.”

Çi qewimî? Peyva çîrokê ma li cihê xwe. Lê niha heftek li ser textê heye ku zarok dikare bi destê xwe bihejmêre.

Û hevoka dawî — “heft kevir” — ew e ku herî girîng e. Di gotara berê de me dît: dê û bav bi gelemperî dijmêrin, lê hejmara tevahiyê kêm caran dibêjin. Û tevahî ew e ku bi kêr tê.

Di poleke pêşdibistanê ya ku hatiye lêkolînkirin de, mamosteyê tiştekî nêzîkî vê dikir. Pirsên matematîkê ji rewşên nas dihatin çêkirin. Û lehengên wan kesên li wir bûn. Çîrok û hejmar li hev dihatin — ne du dersên cuda.

Sê pirs, her çîrok qebûl dike

Ne hewce ye ku mirov çîrokê biguherîne. Sê pirs bes in.

“Çend bûn?” — tiştê ku di çîrokê de derbas bû deyne ber çavan. Kevir, gûz, tilî. Û tevahiyê bibêje.

“Ger yek zêde bibe?” — “Heft bira hebûn. Ger yekî din jî hebûya?” Ev zêdekirin e, lê ne wek hesabê.

“Kî zêdetir?” — di gelek çîrokan de du kom hene: bira û xwişk, mêvan û mal xwediyê. “Kîjan zêdetir e?”

Hişyariyek: çîrok ne ders e

Divê em vê jî bibêjin, ji ber ku ew hêsan tê jibîrkirin.

Lêkolînekê li dê û bavên ku pirtûkên jimartinê dixwendin temaşe kir. Encam: dê û bav dijmartin, lê hejmara tevahiyê kêm caran digotin.

Ya ku jê tê fêmkirin ne “zêdetir bijmêre” ye. Ew ev e: carekê tevahiyê bibêje.

Ger her çîrok bibe ceribandin, zarok dê êdî çîrokê nexwaze. Û berhevkariyeke din jî hişyar dike: di malê de helwest bi qasî çalakiyê girîng e.

Çîrok pêşî çîrok e. Hejmar mêvan e — mêvanekî kurt.

Sînorên vê pîvandinê

Sê tişt divê bên gotin.

Yek: korpus biçûk e. Nêzîkî 140 hezar peyv, pênc berhevok. Hejmarên ku me jimartin bi dehan in, ne bi hezaran. Rêje nîşaneyek e, ne pîvaneke teqez.

Du: ev nivîs in, ne dengbêjî. Çîrokên nivîskî hatine berhevkirin û sererastkirin. Çîroka ku li ber tifikê tê gotin dibe ku cuda be.

Sê: em nabêjin ku çîrok matematîkê hîn dikin. Tu lêkolîn nîşan nade ku guhdarîkirina çîrokên kurdî zanîna hejmaran zêde dike. Ya ku em dibêjin ev e: peyv li wir in. Û ya ku kêm e — tiştê li ber çavan — di destê te de ye.

Encam

Di çîrokên me de hejmar hene, û ew ne kêm in.

Lê me pîva: ew hejmar bi piranî tiştan nahejmêrin. Ew mesafeyê, demê, zehmetiyê dipîvin. Heft çiya tê wateya “pir dûr”.

Ev ne şaşî ye. Ev karê hejmarê di çîrokê de ye, û ew kar bi kêr e: zarok peyvê berî jimartinê nas dike.

Lê peyv bi tenê têrê nake. Ya ku zanînê çêdike tiştê li ber çavan e — û gotina tevahiyê.

Loma çîrok bimîne çîrok. Tenê carinan, deh çirke, heft kevir deyne ser textê.

Û paşê bibêje: “Heft kevir. Va ye — heft çiya.”

Çavkanî

1. Korpusa Kurmancî ya projeyê, beşa çîrokan: 30 Çîrokên Bijare (55.202 peyv), Çîrokên Hezar û Şevekê (47.847), Çîrokên Bijartî yên Cîhanê (23.268), Çîroka Malbata Evdo (9.667), Çîrokên Gelêrî (3.385) — bi tevahî 139.369 peyv. Pîvandina hejmaran di vê gotarê de hatiye kirin; lîsteya çavkaniyan: Ziman/korpus/manifest.tsv.
2. Gunderson, E. A., & Levine, S. C. (2011). Some types of parent number talk count more than others. Developmental Science, 14(5), 1021–1032. (Tenê axaftina li ser tiştên li ber çavan bi zanîna paşê ve girêdayî bû.)
3. Goldstein, A., Cole, T., & Cordes, S. (2016). How Parents Read Counting Books and Non-numerical Books to Their Preverbal Infants. Frontiers in Psychology, 7, 1100. (Dê û bav dijmêrin, lê hejmara tevahiyê kêm caran dibêjin.)
4. Musanti, S. I., & Celedón-Pattichis, S. (2013). Promising Pedagogical Practices for Emergent Bilinguals in Kindergarten. Journal of Multilingual Education Research, 4, Art. 4. (Pirsên matematîkê ji rewşên nas; lehengên wan kesên li polê.)