Lîstikên me yên jimartinê

Dapîr dibêje: “Me bi keviran dilîst.”

Zarok li têlefonê dinêre.

Ev dîmen naskirî ye, û pir caran wek hesretê tê gotin. Lê tiştek din jî tê de heye, û ew ne hest e — ew agahî ye.

Lêkolînek hat kirin

Di 2021an de li devera Hekariyê xebatek hat weşandin. Lêkolîneran ji Gever, ji Çelê û ji sê gundên navendê lîstikên kevn berhev kirin.

Rêbaz mulaqat bû. Û tiştekî balkêş hat kirin: bi sê nifşan re hat axaftin. Kal û pîr, navsere, û zarok bi xwe.

Pirs ev bû: berê kîjan lîstik hebûn, û kîjan ji wan îro hê zindî ne?

Bi tevahî 77 lîstik hatin berhevkirin.

Ya ku derket: kevir

Berî her tiştî, amûrên lîstikan hatin hejmartin. Encam:

Bi çi tê lîstin	Çend lîstik
Ber û kevir	21 (%30)
Dar û çûv	18 (%26)
Amûrên hazir (fabrîkasyon)	12 (%17)
Bê tu amûran	7 (%10)

Kevir di serî de ye. Ji her sê lîstikan yek bi keviran tê lîstin.

Û nivîskar destnîşan dike: lêkolînerên vî warî bawer dikin ku lîstikên herî kevn ew in ku bi kevir û kabikan têne lîstin.

Niha em vê bi çavekî din bibînin. Di perwerdehiya matematîkê de peyvek heye: şênber — tiştê ku zarok digire, datîne, dijmêre. Di modela CRA de gava yekem ev e.

Kevir tam ev in. Ew belaş in, li her derê hene, û ji bo destê zarokî li gorî ne.

Lîstika ku dipîve: Çûvkanê

Niha ya ku ez dixwazim bi hûrgilî bibêjim.

Di xebatê de lîstikek heye bi navê Çûvkanê. Bi du çûvan tê lîstin: yek dirêj, yek kurt — bi qasî bihostekê an bihostek û nîvê.

Serê çûvikê kurt tê teraşkirin, ji her du aliyan. Lîstikvan li serê wî dide, çûvik bilind dibe, û ew bi hêz lê dixe da ku dûr bikeve.

Heta vir ev lîstikeke jêhatîbûnê ye. Lê beşa duyem cuda ye.

Piştî ku çûvik ket erdê, lîstikvan mesafeyê dipîve. Û bi çi dipîve? Bi çûvê di destê xwe de. Ew wî datîne erdê, ji nû ve datîne, ji nû ve — heta ku digihîje çûvika dûr.

Û gava dipîve, vê dibêje:

Pênc, deh, pazdeh, bîst, bîst û pênc — serkek.

Her cara ku ev tê gotin, yek “serik” tê qezenckirin.

Li vê yekê baş binêre. Di vê lîstikê de sê tişt hene, û her sê jî di bernameya matematîkê de hene:

Yek: pîvandin bi yekeyeke ne standard. Çûv dibe metre. Ew ji nû ve û ji nû ve tê danîn, bêyî valahî, bêyî ser hev. Ev tam wateya pîvandinê ye.

Du: jimartina beşer beşer. Ne yek, du, sê. Pênc, deh, pazdeh, bîst. Ev di pola duyem de tê fêrkirin.

Sê: bîst û pênc dibe yek. Gava jimartin digihîje bîst û pêncan, ew dibe serkek — yekeyeke mezintir. Ev yekînekirin e, û me di gotara heftem de li ser wê sekinî. Ew heman fikir e ku deh yek dibe dehanek.

Sê armanc, du çûv, û bêpere.

Malbatek: hejmar û ber

Tiştekî din jî di lîsteyê de xuya dibe. Hin lîstik navê xwe ji hejmarekê û ji peyva ber digirin:

• Sêberkanê — sê ber
• Pêncberkanê — pênc ber
• Heftberanê — heft ber
• Nehberkanê — neh ber

Sê, pênc, heft, neh. Hemû ferd.

Pêncberkanê di xebatê de bi hûrgilî hatiye ravekirin. Bi pênc kevirên piçûk, li hundirê malê, bi du kesan tê lîstin. Kevir têne avêtin jor û li ser pişta destî têne girtin. Paşê dest wek pirekê tê danîn û kevir di bin wê re derbas dibin.

Rêzikek heye: gava tu kevirên din diavêjî, kevirê ku hat hilbijartin divê neleqe. Ger bileqe, tu derdikevî.

Yanî: pênc tişt, di hişê te de, bi hev re. Ne yek bi yek.

Û kesê ku vê lîstikê vediguhêze balkêş e. Di xebatê de yekî got: “Ez ji dayîka xwe hîn bûm.” Li hundirê malê, bi dayikê re.

Lê ev lîstik winda dibin

Niha beşa dijwar.

Xebatê lîstik li gorî nifşan par kirin, û paşê pirsek pirsî: lîstikên nifşê pîr gihîştine kê?

• Ji 22 lîstikên nifşê pîr, 16 (%73) gihîştine nifşê navsere.
• Lê tenê 2 (%9) gihîştine zarokên îro.
• Ji 45 lîstikên nifşê navsere, tenê 6 (%14) gihîştine zarokan.

Û yên ku winda bûne bi nav hatine gotin. Di nav wan de: Sêberkanê, Nehberkanê, Kabanê, Berkerkanê.

Yanî ji vê malbatê du endam jixwe çûne.

Tiştekî din jî heye. Di nav hemû lîstikan de tenê sê zûgotinok hatin dîtin — û gava ji kesan hat pirsîn, hin ji wan nedihatin bîra wan. Zûgotinoka Çûvkanê yek ji wan e.

Nivîskar sedeman rêz dike: înternet, televîzyon, bajarîbûn, ragihandin, pêşketina aborî.

Lê ma lîstik bi rastî hîn dike?

Pirseke rast e. Belkî ev tenê hesret e.

Du lêkolînên Amerîkî bersivê didin, û ew bersiv zelal e.

Ceribandina yekem. Zarokên pêşdibistanê yên ji malbatên kêmdahat bi lîstikeke sade ya textê lîstin. Text bi xaneyên hejmarkirî bû. Zarok zarê davêje, diçe pêş, û hejmaran bi dengekî bilind dibêje.

Çar rûniştinên pazdeh deqeyî. Bi tevahî saetek.

Encam: ferqa di texmînkirina mîqdaran de ji holê rabû. Zarokên kêmdahat bi yên din re wekhev bûn.

Û tiştekî din jî hat ceribandin: heman lîstik, lê li şûna hejmaran reng. Ew bandor nekir.

Yanî ne lîstik bi xwe — hejmar bandor kirin.

Ceribandina duyem. Heman lîstik, lê du cure text: yek rêzkirî (xaneyên li ser xetekê) û yek gilover (xaneyên li dora çemberekê).

Textê rêzkirî ji yê gilover baştir bû — bi taybetî di berhevdana mîqdaran û texmînkirina li ser xêza hejmaran de.

Çima? Ji ber ku hişê me hejmaran li ser xetekê datîne. Textê rêzkirî li wê wêneyê tê; yê gilover na.

Û encameke sêyem: zarokên ku bi textê rêzkirî lîstibûn, paşê di fêrbûna hesabê de jî baştir bûn. Lîstik ne tenê zanîn da — ew fêrbûna paşê jî hêsantir kir.

Ji vê çi tê derxistin

Niha em her du aliyan bînin ba hev.

Lêkolîn dibêje ku lîstik hîn dike, lê her lîstik na. Pîvanek heye:

1. Xetek hebe. Rêzek, mesafeyek, rêyek — ne çemberek.
2. Hejmar bi dengekî bilind bên gotin. Reng têrê nakin.
3. Tiştên rastîn hebin ku zarok digire.
4. Ji sisiyan derbas bibe.

Niha li Çûvkanê binêre. Mesafe xetek e. Hejmar tên gotin. Çûv tiştekî rastîn e. Û jimartin heta bîst û pêncan diçe.

Çar ji çaran.

Sînorên vê gotarê

Divê em du tiştan bibêjin.

Yek. Nivîskarê xebata Hekariyê bi xwe hişyariyekê datîne. Encam tenê bi wê xebatê sînordar in. Ew nabin palpişt ji bo hemû lîstikên zarokan, ne jî ji bo tevahiya devera Hekariyê. Sê cih, sê nifş. Ne zêdetir.

Du. Lêkolînên Amerîkî li ser lîstikên textê yên çêkirî hatine kirin — lîstikên ku ji bo ceribandinê hatibûn amadekirin. Kesekî Çûvkanê neceriband. Ya ku em dibêjin ev e: pîvanên ku di wan lîstikan de bi kêr hatin, di Çûvkanê de jî hene. Ev ne heman tişt e ku bibêjî “Çûvkanê hatiye ceribandin”.

Encam

Dapîr rast dibêje. Bi keviran dihat lîstin.

Lê ya ku winda dibe ne tenê bîranînek e.

Di Çûvkanê de pîvandin heye, jimartina beşer beşer heye, û yekînekirin heye. Ew lîstik sê tiştan bi hev re dike, bi du çûvan, li derve, bêpere.

Û lêkolîn dibêje ku saetek lîstik têrê dike ku ferqek ji holê rabe — bi şertê ku hejmar tê de hebin û xetek hebe.

Ji lîstikên nifşê pîr, ji sedî neh gihîştine zarokên îro.

Loma pirs ne “em çawa vegerin paşê” ye. Pirs ev e: ev lîstik hê di bîra kê de ne, û em ê wan ji kê bipirsin?

Ew pirs tenê îro dikare bê pirsîn.

Çavkanî

1. Subaşı, K. (2021). Lîstikên zarokan yên qedîm û berdewamîya wan li devera Hekarîyê. Folklor û Ziman, 2(1), 61–96. (77 lîstik, sê nifş, Gever/Çelê/navend; amûr: %30 kevir, %26 dar, %17 hazir, %10 bêamûr; Çûvkanê û zûgotinoka wê; Pêncberkanê; berdewamî: %73 ji pîran bo navsereyan, lê %9 bo zarokan.)
2. Siegler, R. S., & Ramani, G. B. (2008). Playing linear numerical board games promotes low-income children’s numerical development. Developmental Science, 11(5), 655–661. (Çar rûniştinên 15 deqeyî ferqa texmînkirinê ji holê rakir; guhertoya bi rengan li şûna hejmaran bandor nekir.)
3. Siegler, R. S., & Ramani, G. B. (2009). Playing Linear Number Board Games — But Not Circular Ones — Improves Low-Income Preschoolers’ Numerical Understanding. Journal of Educational Psychology, 101(3), 545–560. (Textê rêzkirî ji yê gilover baştir; zarokên ku pê lîstin, paşê di hînbûna hesabê de jî baştir bûn.)