Pirsên ku dê û bav dipirsin

Ev gotara dawî ya rêzeyê ye.

Di nav salê de heşt pirs hene ku her tim tên pirsîn. Li vir em ê wan yek bi yek bigirin.

Rêzik yek e: em ê tenê tiştê ku lêkolîn dibêje bibêjin. Û gava lêkolîn tiştekî nabêje, em ê wê jî bibêjin.

1. “Ma zû ye? Ew hê pênc salî ye.”

Na — lê ya ku zû ye ne ya ku tu difikirî.

Lêkolînekê sed zarok sê salan şopandin. Pirs ev bû: di pêşdibistanê de kîjan şiyan serkeftina paşê pêşbîn dike?

Bersiv ne hesab bû. Du tişt derketin pêş:

• Zanîna çendîniyê — ku peyva dawî ya jimartinê mîqdara tevahiyê dide.
• Hesasiyeta li hember mîqdarên nisbî — kîjan kom zêdetir e.

Ya duyem bi taybetî bi matematîkê re girêdayî bû.

Yanî ya ku zû dest pê dike ne cemandin e. Ew jimartin û berhevdan e. Û ew tiştin ku li ser sifrê têne kirin, ne li ser defterê.

2. “Du ziman serê wî tevlihev nake?”

Na. Û delîl berevajî ye.

Ev pirs ji hemûyan zêdetir tê pirsîn, û bersiva wê zelal e.

Fêrbûna bi zimanê yekem rê li ber zimanê duyem nagire. Berevajî: gava zimanê yekem tê domandin û bi xwendin û nivîsandinê tê xurtkirin, encamên di zimanê duyem de jî baştir dibin.

Û ji bo matematîkê hejmarek heye. Lêkolîneke fireh li Amerîkayê zarokên zimanê hindik şopandin. Yên ku şeş salan bi zimanê malê piştgirî dîtin, di rêza sedî ya 54an de bûn — ji navîniya neteweyî jortir. Yên ku qet piştgirî nedîtin, di navbera 11 û 22an de man.

Ya ku tevlihev dike ne du ziman in. Ew qutbûna ji zimanê ku zarok pê difikire ye.

3. “Ez bi xwe matematîkê nizanim. Ez çi bikim?”

Zanîna te ne pirsgirêk e. Lê tirsa te dikare bibe.

Li Amerîkayê 438 zarokên pola yekem û duyem hatin şopandin. Encam sê qatî bû:

• Gava dê û bav ji matematîkê ditirsin, zarok di salê de kêmtir fêr dibe.
• Lê tenê gava ew dê û bav pir caran alîkariya erka malê bikin.
• Gava alîkarî kêm bû, girêdan nema.

Û ya girîng: gava asta perwerdeya dê û bavan hat kontrolkirin, encam neguherî. Yanî ne zanîn — atmosfer.

Ji ber vê: ger alîkariya erka malê bibe şer, wê rawestîne. Li şûna wê, axaftina rojane bike — “çend in”, “kî zêdetir e”. Ew bê tirs e.

4. “Ma jiberkirin şert e? Kirasa lêzêdekirinê?”

Jiberkirin encam e, ne rê.

Zarokên serkeftî hesabê bi jiberkirinê nakin. Ew bi avaniyê dikin.

8 + 6: ne ji bîrê. Ji dehê. “8ê re 2 divê ku bibe 10. Ji 6an 2 tê girtin, 4 dimîne. 10 û 4 — 14.”

Lêkolînên li ser stratejiyên zêdekirin û kêmkirinê nîşan didin ku ev rê zarokan ber bi hesabkirineke bilez ve dibe — û ew rê fêm dike.

Jiberkirin paşê bi xwe tê. Zarokê ku 8 + 6ê sed caran bi avaniyê çêkiriye, êdî wê tîne bîra xwe.

Lê berevajî nabe: zarokê ku 14ê ji ber kiriye, nizane çima 14 e.

5. “Bi tiliyan dijmêre. Ez wî bidim rawestandin?”

Na. Tu delîl nîne ku zirarê dide.

Li vir divê du tişt ji hev bên veqetandin.

Zanîna tiliyan — naskirina tiliyên xwe bêyî nihêrînê. Lêkolînekê nîşan da ku ev bi serkeftina zêdekirinê re girêdayî ye.

Jimartina bi tiliyan — bikaranîna wan ji bo hesabê. Di heman lêkolînê de, di navbera van her duyan de girêdanek nehat dîtin.

Yanî ya ku bi matematîkê re girêdayî ye, ne ew e ku tu dixwazî qedexe bikî.

Tilî gavek e. Zarok bi xwe jê derbas dibe, gava rêyeke hêsantir bibîne. Qedexekirin wê rê nade — ew tenê tiliyan dixe bin masê.

6. “Di matematîkê de pir qels e. Gelo diskalkulî ye?”

Dibe. Lê bêyî nirxandinê nayê gotin.

Diskalkulî ji sedî 2 heta 6ê nifûsê digire. Yanî di polek de ya 25 zarokan, bi îhtîmaleke mezin zarokek.

Lê pênase sê şertan datîne:

1. Domdar — piştî fêrkirineke baş jî dimîne.
2. Ji geşedanê — ne ji rewşeke paşê.
3. Perwerde guncaw be — ger zarok fêrkirineke baş nedîtibe, an ziman asteng be, mirov nikare vê bibêje.

Şerta sêyem ji bo me girîng e, û me li ser wê gotarek nivîsand.

Û tiştekî pratîk: xwendina wî jî binirxîne. Li gorî lêkolîneke Spanyayê, nêzîkî nîvê zarokên di xetera diskalkuliyê de, di xwendinê de jî zehmetî dikişînin.

7. “Ders bi Tirkî ye. Ez li mal bi Kurmancî bixebitim?”

Belê — lê bi rêzekê.

Sê gav hene:

Yek: têgeh bi Kurmancî. Li vir zarok difikire, dipirse, şaş dike. Ev kar bi zimanê xurt tê kirin.

Du: peyva pirtûkê bi Tirkî, bi eşkereyî. “Navê vê di pirtûkê de çarpma ye.” Veşartin nabe — ceribandin bi Tirkî ye.

Sê: hesab bi xwe ferq nake. 7 × 8 li her zimanî heman e.

Û tiştekî ku me pîva: di ferhenga matematîkê de tenê ji sedî dehê peyvan nêzîkî Tirkî ne. Û ew ji sedî deh jî bi piranî yekeyên pîvanê ne — metre, gram, lître. Di çar kirariyan de yek peyv jî nêzîk nîne.

Yanî li peyvan hêviyê neke. Pir bi destan tê avakirin.

8. “Rojê çend deqe bes e?”

Tu lêkolîn hejmarekê nade. Û ev bersiveke dilpak e.

Ya ku lêkolîn dibêje ne dem e — cure ye:

• Li ser tiştên li ber çavan biaxive. Ne “sala sisiyan”, lê “van gûzan”.
• Ji sisiyan derbas bibe. Komên 4 heta 10 girêdana herî xurt didin.
• Tevahiyê bibêje. Ne tenê “yek, du, sê” — lê “sê gûz”.

Û divê em tiştekî din jî bibêjin, ji ber ku ew hêviyê sivik dike.

Ceribandinek hat kirin: bijîşkan ji 204 malbatan re şîret kirin ku li malê çalakiyên matematîkê zêde bikin. Dê û bav bi rastî zêdetir kirin. Lê li ser matematîka zarokan bandorek nehat dîtin.

Ev nayê wê wateyê ku bêkêr e. Ew tê wê wateyê ku ev ne dermanek e — ew awayekî axaftinê ye, û awayê axaftinê bi salan tê avakirin, ne bi hefteyan.

Pirsek ku em bersiv nadin

Di vê rêzeyê de pirsek heye ku em bi dilpakî nikarin bersiv bidin:

“Ev hemû ji bo zarokên kurdîaxêv jî wisa ne?”

Lêkolînên ku me li vir anîn ji Amerîkayê, Îtalyayê, Belçîkayê, Spanyayê, Almanyayê ne. Ji bo zarokên kurdîaxêv — bi Kurmancî, di pergala Tirkî de — lêkolînên wisa nehatine kirin.

Em texmîn dikin ku piraniya van encaman derbas dibin, ji ber ku ew li ser hişê zarokî ne, ne li ser zimanekî. Lê texmîn ne delîl e.

Ew valahî heye. Û ew dikare bê dagirtin.

Encam

Bîst gotar li vir diqedin.

Ger ji hemûyan tenê hevokek bimîne, bila ev be:

Zimanê ku zarok pê difikire, zimanê ku pê fêr dibe ye.

Ev ne gotineke hestî ye. Ew encama lêkolînê ye, û me li her gotarê çavkaniya wê danî.

Lê tiştekî din jî heye ku divê bê gotin. Di vê rêzeyê de em gelek caran gihîştin cihekî ku lêkolîn diqede û em sekinîn. “Ji bo zarokên kurdîaxêv ev nehatiye lêkolînkirin” — me ev hevok bi dehan caran nivîsand.

Ew hevok ne kêmasiya me ye. Ew rewş e.

Û rewş tê guhertin — ne bi nivîsandinê, lê bi lêkolînê. Ev rêze pirsan diyar dike. Bersiv hê nehatine dayîn.

Çavkanî

1. Chu, F. W., vanMarle, K., & Geary, D. C. (2016). Predicting Children’s Reading and Mathematics Achievement from Early Quantitative Knowledge and Domain-General Cognitive Abilities. Frontiers in Psychology, 7, 775. (Pirs 1: çendînî û hesasiyeta li hember mîqdarên nisbî serkeftina paşê pêşbîn dikin.)
2. Ball, J. (2011). Enhancing Learning of Children from Diverse Language Backgrounds. UNESCO. (Pirs 2: zimanê yekem rê li ber duyem nagire; Thomas & Collier — rêza sedî 11–22 / 54.)
3. Maloney, E. A., Ramirez, G., Gunderson, E. A., Levine, S. C., & Beilock, S. L. (2015). Intergenerational Effects of Parents’ Math Anxiety. Psychological Science, 26(9), 1480–1488. (Pirs 3: 438 zarok; şertê “alîkariya pir caran”; asta perwerdeyê hat kontrolkirin.)
4. Gervasoni, A., Giumelli, K., & McHugh, B. (2017). The Development of Addition and Subtraction Strategies. (Pirs 4: stratejiyên avaniyê.)
5. Effect of Finger Gnosis on Young Chinese Children’s Addition Skills. (2020). Frontiers in Psychology, 11, 544543. (Pirs 5: zanîna tiliyan bi zêdekirinê re girêdayî; bi bikaranîna tiliyan re na.)
6. Holman, K. (2023). Interventions for Students With Developmental Dyscalculia. Insights into Learning Disabilities, 20(2), 135–151. (Pirs 6: pênase; ji sedî 2–6.)
7. Loredo, M., Luque, J. L., Giménez, A., & López-Pérez, P. J. (2025). Prevalence of risk for dyslexia, risk for dyscalculia, and their comorbidity in Spanish primary education. Frontiers in Psychology, 16, 1664437. (Pirs 6: ji sedî 48,3.)
8. Gunderson, E. A., & Levine, S. C. (2011). Some types of parent number talk count more than others. Developmental Science, 14(5), 1021–1032. (Pirs 8: tiştên li ber çavan; komên 4–10.)
9. Tomasetto, C. et al. (2022). With a little help from our pediatrician. Frontiers in Psychology, 13, 1051822. (Pirs 8: dê û bav zêdetir kirin, lê li ser zarokan bandor nehat dîtin.)
10. Pîvandina peyvên ferhengê (pirs 7) di gotara panzdehem de hatiye kirin: Gotar/15-pirtuk-bi-tirki/KAYNAKLAR.md.