Deh deqe di rojê de

Êvar e. Xwarin hatiye çêkirin, firaq hatine şûştin, zarok westiyaye.

Dê an bav difikire: “Divê ez bi wî re matematîkê bixebitim.” Û paşê: “Lê dem tune. Û ez nizanim çawa.”

Ev gotar li ser demê nîne. Ew li ser cureyê ye.

Ne her axaftina hejmaran wek hev e

Lêkolînekê li vê pirsê nêrî. Dê û bav gava bi zarokên xwe re li ser hejmaran diaxivin, çi dibêjin? Û ji wan çi bi kêr tê?

Encam bi hêsanî nayê texmînkirin.

Cureyek girêdayî bû: axaftina li ser tiştên li ber çavan. Jimartina wan, an gotina hejmara wan.

Cureyên din na.

Yanî “du caran gotibûm”, “sala sisiyan”, “sibê saet heşt” — ev hejmar in, lê ew tiştekî nakin. Kevirên li ser masê tiştekî dikin.

Û ji sisiyan derbas bibe

Tiştekî duyem jî derket, û ew ji ya yekem balkêştir e.

Gava dê û bav li ser komên mezintir diaxivîn — ji çaran heta dehan — girêdan xurttir bû. Ji komên biçûktir xurttir.

Sedem heye. Zarok komên yek, du, sê di cih de dibîne, bêyî jimartinê. Ev tavilzanîn e, û me di gotara şeşem de behsa wê kir. Lê ji çaran û pê ve ew pergal têrê nake. Li wir zarok hewceyî jimartinê ye.

Yanî: “du çavên te hene” tiştekî hîn nake. “Li vê kasikê çend gûz hene? Ka em bijmêrin — yek, du, sê, çar, pênc, şeş. Şeş gûz.” — ev hîn dike.

Û ev girêdan ma, piştî ku rewşa aborî ya malbatê û cureyên din ên axaftinê jî hatin kontrolkirin.

Ya ku kêm tê gotin

Niha lêkolîneke din, û ew tiştekî nediyar nîşan dide.

Lêkolîneran li dê û bavên ku ji pitikên xwe re pirtûk dixwendin temaşe kirin. Pirtûkek pirtûka jimartinê bû, ya din ne li ser hejmaran bû.

Encam: dê û bav gava li ser hejmaran diaxivîn, hema hema her tim dijmartin — yek, du, sê. Lê hejmara tevahiyê kêm caran digotin.

Li vê cudahiyê baş binêre, ji ber ku ew di navenda vê gotarê de ye.

Jimartin: “Yek, du, sê, çar.” Gotina tevahiyê: “Çar sêv hene.”

Gotina duyem ew e ku zarok pê fêm dike ku peyva dawî ne tenê navê sêva dawî ye — ew mîqdara tevahiya komê ye.

Û ew tam tiştê ku lêkolîna yekem dibêje bi kêr tê.

Yanî: dê û bav dijmêrin. Kêm kes tevahiyê dibêje. Û tevahî ew e ku girîng e.

Deh deqe li ku ye?

Ne li ser masê ye, û ne piştî erka malê ye.

Ew di nav tiştên ku jixwe têne kirin de ye:

Di metbexê de. “Çend kevçî?” “Ji bo pênc kesan çend kasik divên?”

Li ser rê. “Heta dikanê em ê çend gavan biavêjin? Ka texmîn bike. Niha em bijmêrin.”

Gava cil têne danîn. “Çend goreyên spî hene? Çend cot dibin?”

Li bazarê. “Ev çend e? Ger em duduyan bikirin?”

Her yek du deqe ye. Rojê pênc caran — deh deqe.

Sê hevok, her roj

Ger mirov tenê sê hevokan bi bîr bîne, bes e.

“Çend in?” — li ser tiştên li ber çavan, û ji sisiyan zêdetir. Û paşê tevahiyê bibêje: “Şeş kevir.”

“Kî zêdetir e?” — du kom li ber hev. Ne hesab, tenê berhevdan.

“Bi texmînî çend?” — pêşî texmîn, paşê jimartin. Texmîn şaş be jî tiştekî nabe; ya girîng berhevdana texmîn û encamê ye.

Niha ya ku divê bê gotin

Li vir divê em rawestin, ji ber ku ev gotar dikare şaş bê xwendin.

Lêkolînekê ceribandinek kir. Bijîşkên zarokan, di kontrola asayî ya pênc saliyê de, ji dê û bavan re şîret kirin: li malê çalakiyên matematîkê zêde bikin. 204 zarok, du kom — ya ceribandinê û ya kontrolê.

Encam du qat bû:

• Dê û bavên koma ceribandinê bi rastî zêdetir kirin. Şîret bandor kir.
• Lê li ser matematîka zarokan bandorek nehat dîtin.

Ev encam ne şaş e, û ew nayê veşartin. Şîreteke kurt reftara dê û bavan guherand, lê di wê pencereyê de encama zarokan neguherand.

Û berhevkariyeke din jî hişyariyekê datîne. Di piraniya lêkolînan de çalakiyên matematîkê yên malê bi serkeftina zarok re girêdayî ne — lê ne di hemûyan de. Hin lêkolîn girêdaneke nêzîk nabînin. Sedem dibe ku cureyê çalakiyê be, dibe ku raporên dê û bavan ne pêbawer bin, û dibe ku helwesta dê û bavan be.

Wê berhevkariyê xaleke din jî lê zêde dike: tirsa matematîkê ya dê û bavan dikare bi çalakiyên malê re tevlihev bibe û hestên neyînî çêbike. Me di gotara yanzdehem de li ser vê sekinî.

Çima “deh deqe”?

Bersiva dilpak: ji ber ku hejmarek hewce bû.

Tu lêkolîn nabêje “deh deqe”. Ya ku lêkolîn dibêje ev e: axaftina li ser tiştên li ber çavan, li ser komên mezintir, bi gotina tevahiyê.

Deh deqe tenê rêyek e ku ev di rojê de cih bigire. Ger pênc deqe be jî baş e. Ger rojekê qet nebe, tiştek nayê windakirin.

Û eger ew bibe erkek ku giranî dide ser dê û bavî — wê demê ew ne bi kêr e. Ev jî ji lêkolînê tê: helwest bi qasî çalakiyê girîng e.

Encam

Pirs ne “dem heye an na” ye.

Ya ku lêkolîn dibêje sê tişt in, û her sê jî biçûk in:

Li ser tiştên li ber çavan biaxive. Ji sisiyan derbas bibe. Û tevahiyê bibêje — ne tenê bijmêre.

Ya ku lêkolîn nabêje ev e: ku deh deqe bes e, an ku ev ê encamê garantî bike. Ceribandinek hat kirin, reftara dê û bavan guherî, lê encama zarokan di wê demê de neguherî.

Loma ev ne bernameyek e. Ev awayekî axaftinê ye.

Û awayê axaftinê tiştek e ku bi zorê nayê kirin. Ew bi hêdîka tê — bi kevçiyên li ser sifrê, bi gavên li ser rê, bi gûzên di kasikê de.

Çavkanî

1. Gunderson, E. A., & Levine, S. C. (2011). Some types of parent number talk count more than others: relations between parents’ input and children’s cardinal-number knowledge. Developmental Science, 14(5), 1021–1032. (Tenê axaftina li ser tiştên li ber çavan girêdayî bû; komên 4–10 ji yên biçûktir xurttir; rewşa aborî hat kontrolkirin.)
2. Goldstein, A., Cole, T., & Cordes, S. (2016). How Parents Read Counting Books and Non-numerical Books to Their Preverbal Infants. Frontiers in Psychology, 7, 1100. (Dê û bav dijmêrin, lê hejmara tevahiyê kêm caran dibêjin.)
3. Tomasetto, C., LeFevre, J.-A., Passolunghi, M. C., De Vita, C., Guardabassi, V., Brunelli, A., Ciotti, F., & Biasini, G. (2022). With a little help from our pediatrician: An intervention to promote mathematics-related home activities. Frontiers in Psychology, 13, 1051822. (204 zarok; dê û bavan zêdetir kirin — lê li ser matematîka zarokan bandor nehat dîtin.)
4. Dowker, A. (2021). Home Numeracy and Preschool Children’s Mathematical Development: Expanding Home Numeracy Models to Include Parental Attitudes and Emotions. Frontiers in Education, 6, 575664. (Girêdan di piraniya lêkolînan de heye lê ne di hemûyan de; helwest û hestên dê û bavan dibe ku rolê bilîzin.)