Pirtûk bi tirkî ye — em çi bikin?

Pirtûk vekirî ye. Rûpel dibêje çarpma işlemi.

Mamoste dixwaze vê bi Kurmancî hîn bike. Lê rûpel bi Tirkî ye, tabloya li ser tex bi Tirkî ye, û sala pêş ceribandin jî bi Tirkî ye.

Niha çi?

Sê bersivên hazir

Sê rê hene ku mirov bi gelemperî dibihîze. Her sê jî tiştekî rast digirin, lê her sê jî kêm in.

Yek: her tiştî wergerîne. Mamoste rûpelê dixwîne û di cih de bi Kurmancî dibêje. Ev westandî ye. Û ji ber ku her roj ji nû ve tê kirin, peyv diguherin — îro carkirin, sibê pirdanîn, piştî hefteyekê tiştekî din. Zarok li kîjanê xwedî derkeve?

Du: Kurmancî deyne aliyekî. “Ceribandin bi Tirkî ye, em jî bi Tirkî bixebitin.” Ev rast xuya dike. Lê ew zimanê ku zarok pê difikire ji dersê derdixe.

Sê: zimanan bi tevahî ji hev veqetîne. “Vê saetê tenê Kurmancî, wê saetê tenê Tirkî.” Ev jî maqûl xuya dike.

Lê li ser vê yekê lêkolîn heye, û ew berevajî dibêje. Di polên ku bi serkeftî hatine nirxandin de, mamoste ji veqetandina hişk a zimanan dûr ketine. Ew zimanan wek du amûrên li ser heman masê dibînin, ne wek du odeyên girtî.

Rêya çarem: têgeh yek e, peyv du ne

Cudahiyeke sade her tiştî diguherîne.

Carkirin û çarpma ne du tişt in. Ew yek têgeh in, bi du navan.

Ev ne lîstika peyvan e. Ew karê mamoste diyar dike: têgeh carekê tê avakirin, û paşê du nav pê ve tên girêdan.

Zarok fêm dike ka carkirin çi ye — bi Kurmancî, bi hejmarên rastîn, bi destên xwe. Û paşê mamoste dibêje: “Navê vê di pirtûkê de çarpma ye.”

Navê duyem nayê veşartin. Ew jî tê fêrkirin — lê piştî têgehê, ne li şûna wê.

Kengî kîjan ziman?

Di pratîkê de sê cih hene, û li her yekê bersiv cuda ye.

Gava têgeh tê avakirin: Kurmancî. Li vir zarok difikire, dipirse, şaş dike, ji nû ve dinêre. Ev kar bi zimanê xurt tê kirin.

Û ev ne texmîn e. Derbarê zimanê yekem de xala bingehîn ev e: fêrbûna bi zimanê malê rê li ber zimanê duyem nagire. Berevajî, bingeheke xurt di zimanê yekem de encamên di zimanê duyem de jî baştir dike.

Gava peyva pirtûkê tê: Tirkî, bi eşkereyî. Ne bi şermê, ne bi lez. “Ev peyv di pirtûkê de wisa ye. Em ê wê jî fêr bibin.”

Gava hesab tê kirin: ferq nake. 7 × 8 li her zimanî heman e. Li vir ziman ne bar e.

Pir çiqas xurt e? Me pîva

Niha xaleke ku pir caran tê texmînkirin, lê kêm caran tê pîvandin.

Mirov dibêje: “Kurdî û Tirkî cîran in, gelek peyv hevpar in, dê hêsan be.”

Me ev ceriband. Me 211 têgehên ferhenga matematîkê hildan û navên Kurmancî û Tirkî yên her yekê bi hev re berhev kirin.

Encam: tenê 22 ji 211an nêzîkî hev in. Ji sedî deh.

Û yên ku nêzîk in hema hema hemû ji heman cûreyê ne: metre, kîlogram, lître, santîmetre, prîzma, sîmetrî, fonksîyon, tablo, terazî, saniye. Yanî peyvên navneteweyî û yên pîvanê.

Ji sedî nod ne nêzîk in. Hejmar ne sayı ye. Jimartin ne sayma ye. Nirxane ne basamak değeri ye.

Û pir li cihê herî hewce de tune

Lê encama rastîn ne ev e. Ew ev e:

Beş	Peyvên nêzîk
Pîvandin	%39
Cîyometrî	%14
Parjimar	%12
Têgehên cebîrî	%9
Têgehên perwerdeyî	%4
Hejmar û pergala dehî	%2
Kirarî (çar kirarî)	%0
Têgehên cihî	%0

Li tabloyê binêre. Peyv li ku nêzîk in? Di pîvandinê de — metre, gram, lître.

Û li ku dûr in? Di hejmaran û di çar kirariyan de. Yanî tam li wir ku zarokê pola yekem, duyem, sêyem her roj lê dixebite.

Ev tersî ye, lê mantiqa wê heye. Peyvên pîvanê ji heman çavkaniya navneteweyî tên — metre li her derê metre ye. Peyvên hejmaran kevntir in û her ziman ya xwe çêkiriye.

Encama pratîkî zelal e: li peyvan hêviyê nekin. Di dersa herî girîng de pir tune. Ew divê bi destan bê avakirin.

Peyvên xapînok

Tiştekî din jî heye ku divê bê zanîn.

Hin peyv nêzîk xuya dikin lê ne yek in. Mînakek berbiçav:

çember. Bi Tirkî çember ew xêza gilover bi xwe ye — daireya derdor. Lê di ferhenga matematîkê ya Kurmancî de çember dirêjahiya wê xêzê ye, yanî çevre.

Yanî heman peyv, du wateyên cuda. Zarokê ku Tirkî dizane dê şaş fêm bike.

Ji bo giloverê Kurmancî peyveke din bi kar tîne: gilover.

Ev ne şaşî ye — ew rewşa du zimanên cîran e. Lê divê mamoste wê zanibe, ji ber ku zarok wê nizane.

Amûrek: deftera du stûnî

Niha tiştekî ku sibê tê destpêkirin.

Her zarok di dawiya defterê de du stûnan çêdike:

Kurmancî	Tirkî
carkirin	çarpma
carker	çarpan
carandok	çarpım

Sê rêzik:

Yek: zarok wê dinivîse, ne mamoste. Lêkolîn dibêje ku ferhenga van zarokan bi piranî bi axaftinê mezin dibû. Nivîsandina bi destê xwe heman rêyê dişopîne — zarok peyvê bi kar tîne, ne tenê dibîne.

Du: peyv gava derket tê nivîsandin. Ne di destpêka salê de wek lîste. Têgeh kengî hat, peyv wê demê tê nivîsandin.

Sê: wêne jî lê zêde bike. Sê stûn dibin. Ya sêyem ne peyv e — ew xêzek e, nîşanek e, mînakek e. Di lêkolînê de îşaretkirin û wêne ne alîkariyên biçûk bûn; ew rê bûn ku zarok bi wan fikra xwe dibêje û kontrol dike.

Ceribandin bi Tirkî ye

Û niha ya ku divê bê gotin.

Ev gotar nabêje ku Tirkî ne girîng e. Ceribandina sala pêş bi Tirkî ye. Rûpelê pirtûkê bi Tirkî ye. Zarok divê wan peyvan zanibe.

Lê rêza karî girîng e.

Zarokê ku têgehê bi Kurmancî fêm kiriye, paşê peyva Tirkî lê zêde dike û ew dibe navekî din ê tiştekî naskirî.

Zarokê ku têgeh fêm nekiriye, peyva Tirkî wek dengekî bêwate hiltîne. Û di ceribandinê de ew deng jê re alîkarî nake.

Pir ne ji bo Kurmancî tê avakirin. Ew ji bo fêmkirinê tê avakirin — û paşê zarok pê ve li her du aliyan derbas dibe.

Encam

Pirtûk dê bi Tirkî bimîne. Ew ne biryara mamoste ye.

Lê tiştê ku li ser wê rûpelê tê kirin biryara wî ye.

Em çi dizanin? Ku veqetandina hişk a zimanan ne rêyeke baş e. Ku bingeha di zimanê yekem de zimanê duyem jî xurt dike.

Û tiştekî sêyem, ku me pîva: peyvên du zimanan tenê ji sedî dehî nêzîkî hev in. Ew ji sedî deh jî li cihê herî kêm hewce ye.

Loma pir bi xwe çênabe. Ew tê avakirin — peyv bi peyv, ders bi ders, di defterekê de ku zarok bi destê xwe dinivîse.

Û wê demê rûpela bi Tirkî êdî ne dîwar e. Ew tenê rûpelek e.

Çavkanî

1. Musanti, S. I., & Celedón-Pattichis, S. (2013). Promising Pedagogical Practices for Emergent Bilinguals in Kindergarten: Towards a Mathematics Discourse Community. Journal of Multilingual Education Research, 4, Art. 4. (Ji veqetandina hişk a zimanan dûrketin — bracketing; ziman wek çavkaniya fêrbûnê; peyvên nêzîkî hev bi hev ve girêdan.)
2. Castellón, L. B., Kitchen, R., & Matute, K. (2022). Equitable Teaching Practices: Developing Emergent Bilinguals’ Positive Mathematical Identities. PME-NA 44, 370–377. (Ferheng bi piranî bi axaftinê mezin bû; îşaretkirin û wêne rêyên gotin û kontrolkirinê bûn.)
3. Ball, J. (2011). Enhancing Learning of Children from Diverse Language Backgrounds. UNESCO. (Fêrbûna bi zimanê yekem rê li ber zimanê duyem nagire; bingeha xurt di L1ê de encamên L2yê jî baştir dike.)
4. Mutlu, Y. (2025). Ferhenga Matematîkê, 211 têgeh. Pîvandina nêzîkbûna peyvan di vê gotarê de hatiye kirin: 22/211 nêzîk (%10); li gorî beşan %39 heta %0. û Ziman/terim.tsv (binêre dosyaya çavkaniyan)