Têgehên matematîkê bi kurdî çawa çêdibin

Mamoste li ber texê ye. Ew dixwaze têgeha açı bi Kurmancî bibêje.

Ferhengekê vedike: goşe. Ferhengeke din vedike: kujî. Li cihekî din dibîne: quncik.

Sê peyv, yek têgeh. Kîjan?

Ev ne pirseke biçûk e, û bersiva wê ne “ya ku xweştir e” ye.

Ev pirsgirêk ne ya matematîkê bi tenê ye

Berî ku em li matematîkê binêrin, em li cihekî din binêrin — cihê ku ev pirs berê hatiye pirsîn.

Di 2011an de zimannasekî kurd rêzimanên Kurmancî berhev kirin. Ne mijara wan, lê peyvên wan: her rêzimanê ji bo heman têgehê kîjan peyv bi kar aniye?

Encam matmayî dihêle. Ji bo têgeha superlatif, di nivîsên kurdî de şeş pêşniyar hene: berhemîn, serekanî, payeya bilind, berztirîn, pîleya herî raseriyê, lapekemper.

Ji bo objectê çar: bireser, serve, pêger, tişte.

Û sedem? Nivîskar wê zelal dibêje: zimannasên kurd di heman pêvajoya perwerdehiyê re derbas nebûne. Referansên wan ne yek in. Loma tercîhên wan jî ne yek in.

Paşê hevokek heye ku divê em wê bi bîr bînin:

Termînolojiya zimanekî, weke alfabeya wî, xwe dispêre lihevkirineke giştî.

Û encama nebûna wê lihevkirinê: her rêziman li gorî xwe zimanekî nû ava dike.

Ev di rêzimanê de qewimî. Niha dor matematîkê ye.

Du rê: lîste û pergal

Li vir cudahiyeke bingehîn heye.

Lîste peyvekê dide te: açı = goşe. Baş e. Sibê çarpan tê, tu li lîsteyê dinêrî. Ger tê de hebe, tu wê dibînî. Ger tune be, tu asê dimînî.

Pergal rêyekê dide te. Ger tu rêyê zanibî, tu dikarî peyvekê bixwînî ku te berê qet nedîtiye.

Cudahî di navbera “peyv dayîn” û “rê dayîn” de ye.

Pergalek çawa xuya dike

Ferhenga FerMatê pergalekê datîne. Ew dibêje: paşgir wateyê hildigire.

• -ek → nîşane
• -bar → ya ku tê kirin
• -ker → ya ku dike
• -ok → encam

Niha li çar kirariyan binêre. Heman çar paşgir, çar caran:

Kirarî	Nîşan (-ek)	Tê kirin (-bar)	Dike (-ker)	Encam (-ok)
zêdekirin	zêdek (+)	zêdebar	—	zêdok
kêmkirin	kêmek (−)	kêmebar	—	kêmok
carkirin	carînek (×)	carbar	carker	carandok
parkirin	parînek (÷)	parbar	parker	parok

Niha ceribandinek. Te peyva parok berê nedîtiye. Lê tu dizanî ku par ji parkirinê tê, û -ok encamê dide. Yanî: encama parkirinê — bölüm.

Te ew peyv fêr nekir. Te ew peyv xwend.

Ev ne tiştekî ecêb e. Tirkî jî heman tiştî dike: çarp-an, çarp-ılan, çarp-ım. Paşgir dibêje ka kî çi dike. Ya nû ev e ku Kurmancî jî wisa dike — bi paşgirên xwe.

Û du xaneyên vala hene. Di zêdekirinê de “ya ku dike” tune, ji ber ku her du hejmar heman karî dikin: 3 + 4 û 4 + 3 yek in. Pergal wê xaneyê vala dihêle, ne ku peyvekê zorê lê dike.

Lê ev peyvên nû ne

Niha divê em tiştekî bibêjin ku pir caran nayê gotin.

Em li van şanzdeh peyvan di korpuseke 2,1 mîlyon peyvî de geriyan — roman, çîrok, helbest, rêziman, ferheng. Encam:

Di edebiyata kurdî de yek jî tune.

Di ferhengên mezin de tenê yek peyv derket: zêdek. Zana Farqînî wê dide, û wateya wê tam a FerMatê ye — nîşana +.

Yanî pazdeh peyv nû ne. Ew hatine çêkirin, nehatine dîtin.

Ev ne sûcdarkirin e. Her zimanê ku dersa matematîkê dide divê peyvan çêbike; Tirkî jî çarpanê di sedsala derbasbûyî de çêkir. Pirs ne “nû ye an na” ye.

Pirs ev e: nû ye, lê bi rêk û pêk e? Peyva ku bi rêzikekê tê çêkirin, tê xwendin. Peyva ku bê rêzik tê çêkirin, divê bê fêrkirin.

Ferhengên mezin li hev nakin

Niha aliyê din ê pirsê.

Mirov dikare bibêje: “Em ê li ferhengeke mezin binêrin, temam.” Lê ferhengên mezin bi xwe li hev nakin. Û carinan ferhengek bi xwe ji xwe re nakeve.

Du mînak, ji heman ferhengê:

Xaneya sedan. Farqînî du peyvan dide: sedkan û sedanî. Her du jî di heman ferhengê de ne. FerMat peyveke sêyem bi kar tîne: sedane — ji ber ku ew bi yekane û dehane re dizivire.

Heştgoşe. Farqînî du peyvan dide: heştgoşe û heştkenar. Her du jî “sekizgen”.

Ferhengeke giştî dikare wisa bike. Ew tomar dike — ka mirov çi dibêje. Lê ferhenga ku ji bo dersê tê bikaranîn nikare. Zarok di rûpeleke pirtûkê de “heştgoşe” û di ya din de “heştkenar” nikare bibîne.

Ferhengeke perwerdehiyê divê biryarê bide.

Mînaka biryarê: parînek

Li vir mînakeke berbiçav heye.

Farqînî dibêje:

• parek = nîşana parkirinê (÷)
• parînek = bölüm, yanî encam

FerMat dibêje:

• parînek = nîşana parkirinê (÷)
• parok = encam

Her du li ser peyvekê li hev nakin. Kîjan rast e?

Bersiv ne “ev rast e, ew şaş e” ye. Bersiv ev e: her yek di nav pergala xwe de maqûl e. Lê di pergala FerMatê de -ek nîşanê dide û -ok encamê dide. Ger parînek bibe encam, pergal dişikê.

Yanî biryar ji bo peyvê nehatiye dayîn. Ew ji bo hevgirtinê hatiye dayîn.

Û ya girîng: ev biryar divê were nivîsandin. Ferhengek ku sedema tercîha xwe nenivîse, ji xwendevan re dibêje “bawer bike”.

Mînaka duyem: goşe û kujî

Vegerin ser pirsa destpêkê. Açı: goşe an kujî?

Peyva kuj di kurdî de “quncik” e — ev di ferhengekê de tê dîtin. Ji wê kujî hatiye çêkirin: ne quncik bi xwe, lê vekirina di navbera du tîran de. Ev tam wateya matematîkî ye.

Lê peyveke din jî heye: goşe — cihê ku du hêl li xalekê hev dicivînin.

FerMat her duyan dihêle. Û sedemek jê re dide: goşe ji temenê 2–3an ve, kujî ji 4an ve.

Ev ne dudilî ye. Ev biryar e.

Zarokê pênc salî goşeya maseyê dibîne — tiştekî şênber. Zarokê neh salî dibêje “goşeyeke 47 pîle” — û ew êdî ne quncik e, ew pîvanek e. Du têgeh, du peyv.

Lîsteyek nikare vê bike. Lîste ji bo açıyê yek peyvê dide. Ferhenga ku pênase û temen dinivîse dikare bibêje: pêşî ev, paşê ew.

Û divê em zehmetiyekê jî bibêjin. Di kurdî de kuj- koka lêkera kuştinê ye jî — merkuj, agirkuj, mirovkuj. Ev hevdengî tiştekî xweş nîne. Ew sedemeke baş e ku goşe neyê avêtin.

Pergal çi dike: şaşiyan xuya dike

Û niha ya ku vê gotarê temam dike.

Di ferhenga FerMatê de peyvek heye: HÊŞGOŞE — altıgen, yanî şeşgoşe.

Lê li pênaseya wê binêre: “Pirgoşeya ku şeş hêl û şeş goşe hene.”

Pênase dibêje şeş. Nav dibêje hêş. Û hêş di Kurmancî de ne hejmar e.

Em li ferhengan nêrîn. Îzolî şeşgoşe = altıgen dide — hem ji Kurdî bo Tirkî, hem berevajî. Farqînî heştgoşe = sekizgen dide, û heşt heşt e.

Yanî peyv divê şeşgoşe be.

Ev şaşiyeke biçûk e. Lê xala me ne şaşî ye — xala me ev e ku pergalê ew şaşî dît. Di lîsteyekê de HÊŞGOŞE tenê rûdiniştî. Di pergalekê de ew li hember sêgoşe, çargoşe û pêncgoşeyê disekine û nakeve rêzê.

Pergalek tenê peyvan çênake. Ew peyvan dinirxîne.

Encam

Pirsa destpêkê ev bû: goşe an kujî?

Niha em dizanin ku pirs ne ew e. Pirsa rastîn ev e: tu li ser çi bingehî biryarê didî?

Ger bingeh nebe, her mamoste peyva xwe hildibijêre. Û paşê, wek ku di rêzimanê de qewimî, şeş peyvên cuda ji bo yek têgehê çêdibin. Zarok jî dimîne navbera wan.

Ger bingeh hebe — paşgirên diyar, pênaseyên nivîskî, temenên diyarkirî — wê demê du tişt diqewimin. Peyva nû tê xwendin, ne fêrkirin. Û peyva şaş tê dîtin.

Zimanê matematîkê yê Kurmancî hê ava dibe. Pirs ne ew e ka ew ê çiqas zû ava bibe. Pirs ew e ka ew ê li ser çi ava bibe.

Çavkanî

1. Aydogan, Î. S. (2011). Rêzimanên kurdî û termînolojiya wan ya zimannasiyê. INALCO, Parîs. (Ji bo superlatif şeş pêşniyar, ji bo object çar; berhevdana çar rêzimanan; “termînolojî weke alfabeyê xwe dispêre lihevkirineke giştî”.)
2. Kurmanji Complete — ferheng û rêzimana Kurmancî ya bi Îngilîzî. (kuj m. corner; û kuj- → kuştin, hevdengiya ku di nivîsê de tê gotin.)
3. Farqînî, Z. Ferhenga Kurdî–Tirkî. (zêdek mat/m “artı”; parek mat/m “bölme işareti” û parînek mat/m “bölüm”; sedkan û sedanî; heştgoşe û heştkenar.) → Ferhenga_Kurdî_Tirkî_Zana_Farqînî_Büyük_Türkçe_Kürtçe_sözlük.pdf (kokê projeyê; 221 MB, loma nehat kopîkirin — binêre dosyaya çavkaniyan)
4. Îzolî, D. Ferheng Kurdî–Tirkî / Tirkî–Kurdî, Weşanên Deng. (şeşgoşe = altıgen, di her du aliyan de.) → D. İzoli Ferheng kurdi-tirkitirki-kurdi Weşanen Deng.pdf (kokê projeyê; 36 MB)
5. Mutlu, Y. (2025). Ferhenga Matematîkê — Ferhengoka Têgehên Matematîkê ya Kurmancî. 211 têgeh, 10 beş. (Pergala paşgiran; tabloya çar kirariyan; pênase, mînak û temenên her têgehê.) (projeyê bi xwe)