Ziman an matematîk?

Zarok neh salî ye. Mamoste dibêje ew di matematîkê de pir paş de ye. Dosye tê vekirin, ceribandin tê kirin.

Ceribandin bi Tirkî ye. Li mal Kurmancî tê axaftin.

Encam nizim derdikeve.

Niha pirs: ev encam çi dibêje?

Du şaşî, ne yek

Berî her tiştî divê em tiştekî diyar bikin, ji ber ku ev gotar bi hêsanî nîvco tê xwendin.

Du şaşî hene, ne yek.

Şaşiya yekem: nav lê kirin, tevî ku tune. Zarokê ku zehmetiyeke matematîkê nîne, lê ji ber zimên kêm derdikeve, dikare navekî bigire. Ew nav bareke giran e — ji bo zarok, ji bo malbatê, û ji bo pergaleke ku derfetên wê jixwe kêm in.

Şaşiya duyem: nedîtin, tevî ku heye. Zarokê ku bi rastî zehmetiyeke matematîkê heye, lê ew bi “ew hê Tirkî nizane” tê pêçan. Dosye tê girtin. Sal derbas dibin. Piştgirî nayê.

Lêkolîn her du şaşiyan bi nav dike. Ya yekem bar datîne. Ya duyem zarok bê piştgirî dihêle.

Ev gotar nabêje “zarokên kurdîaxêv neyên nirxandin”. Ew dibêje: nirxandin divê rast be.

Pênase bi xwe bersivekê dide

Li vir tiştek heye ku pir caran tê jibîrkirin.

Di nivîsên li ser zehmetiyên zimên de, pênase wisa ye: zehmetî tê wateya lawaziyekê li gorî hevalên bi ezmûnên zimanî yên nêzîkî hev.

Hevoka dawî pirsê diguherîne. Ne “li gorî hemû zarokan”. Li gorî hevalên bi heman ezmûnê.

Û ji vê encamek tê. Nivîskarên lêkolîna ku em ê behsa wê bikin wê bi awayekî zelal dinivîsin:

Berhevdana zarokekî du-zimanî bi pîvanên yek-zimanî re — di her du zimanan de jî — nirxeke teşxîsê ya sînordar dide. Ev berhevdan bi xwe alîgir e.

Ev der barê zimên de hatiye nivîsandin, ne der barê matematîkê de. Lê mantiqa wê li her cihê ku tabloyeke pîvanê tê bikaranîn digere: pirs ev e ku zarok bi kê re tê berhevdan.

Çima “hevalekî wekhev” bi zehmetî tê dîtin

Û niha zehmetiya rastîn.

Zarokên du-zimanî ne komek in. Ew di gelek tiştan de ji hev cuda ne:

• zimanê duyem di kîjan temenî de dest pê kir
• li mal çiqas Kurmancî, çiqas Tirkî tê bihîstin — û çiqas tê gotin
• her ziman li ku tê bikaranîn: mal, kolan, dibistan, televîzyon
• ew ziman ji kê tê bihîstin
• civat çiqas piştgiriyê dide wî zimanî

Du zarokên kurdîaxêv ên di heman polê de dikarin li ser van hemûyan cuda bin.

Loma peyva “zarokê kurdîaxêv” ne komeke yekreng e. Û ji bo her zarokî hevalekî wekhev dîtin ne hêsan e.

Amûrên baş jî têrê nakin

Mirov dikare bibêje: “Baş e, em ê amûrên bi Kurmancî çêkin.”

Ev gav pêwîst e. Lê ew bi serê xwe têrê nake, û lêkolîn sedema wê dide.

Li Ewropayê xebateke mezin amûrên ji bo zarokên du-zimanî pêş xistin. Hin ji wan pir serkeftî bûn — bi taybetî dubarekirina hevokan. Lê encameke din jî derket: ew amûr baş dixebitîn tenê gava sînorên cuda ji bo du-zimaniyan hatin bikaranîn.

Yanî amûr bi zimanê rast jî be, tabloya pîvanê divê ya wan be. Eger sînorê yek-zimaniyan bê bikaranîn, alîgirî dîsa li cih e.

Rêyek heye: karên bê ziman

Niha beşa ku hêviyê dide.

Ger ziman alîgiriyê çêdike, ma em dikarin karên ku hindik ziman dixwazin bi kar bînin?

Lêkolîneke 2025an tam ev pirs ceriband. 161 zarokên pênc heta heft salî, ji malbatên bi zimanên cuda. Şeş karên “bê ziman” hatin dayîn — lez, bala domdar, bîra xebatê, hem bi deng hem bi dîtin. Û ji bo berhevdanê, karekî zimanî yê klasîk jî hat dayîn: dubarekirina hevokan.

Encam:

• Di pênc ji şeş karan de, ezmûna zimanî bandor nekir. Zarokên du-zimanî û yek-zimanî wekhev derketin.
• Di kara şeşem de (bîra xebatê ya bi deng) alîgiriyek hebû, lê biçûk bû.

Hejmarek vê zelal dike. Du-zimanîtiyê ji sedî 5,4ê cudahiya di wê kara şeşem de rave dikir. Lê di dubarekirina hevokan de ji sedî 23,6.

Çar qatî zêdetir.

Tiştekî din jî derket. Rewşa aborî ya malbatê bi dubarekirina hevokan re girêdayî bû — di her du koman de. Lê bi karên bê ziman re tu girêdan nehat dîtin.

Û dawî: zarokên ku li mal Spanî dibihîzin û yên ku Viyetnamî dibihîzin, di karên bê ziman de ji hev cuda nebûn. Di dubarekirina hevokan de bûn.

Nivîskar bi xwe hişyariyekê datînin, û ew hişyarî girîng e: kareke bi tevahî bê ziman tune ye. Her ceribandin herî kêm rêbernameyekê dixwaze.

Û di matematîkê de?

Li vir divê ez zelal bibêjim ka ya ku tê gotin çi ye.

Di gotara dehem de me du karên matematîkê dîtin. Zarokên bi diskalkulî di her duyan de jî lawaz bûn. Û van her du karan ew zarok ji yên din veqetandin:

Berhevdana reqeman. Du reqem li ser ekranê. Kîjan mezintir e?

Lihevanîna mîqdaran. Komeke xalan tê nîşandan. Kîjan koma din bi qasî wê ye?

Li van her duyan binêre. Tu xwendin nîne. Tu pirsa bi gotinan nîne. Tu peyva matematîkê nîne.

Yanî di matematîkê de jî karên “bê ziman” hene — û ew karên ku diskalkuliyê nîşan didin.

Lê li vir sekinandin dest pê dike. Ev girêdan me çêkir. Ew di tu lêkolînê de nehatiye kirin.

Kesekî nepirsiye ka ev karên matematîkê ji bo zarokên kurdîaxêv alîgir in an na. Berhevkariyeke 2025an vê valahiyê bi nav dike. Lêkolînên li ser komên cihêreng ên çandî û zimanî kêm in. Û amûrên pêşbîniyê “guncawiya çandî ya sînordar” nîşan didin — ku dikare bibe sedema encamên şaş, bi her du aliyan ve.

Ev valahî ne pirsgirêkeke me ya taybet e. Ew valahiyeke navneteweyî ye. Lê ew di polên me de tê hîskirin.

Ji bo sibê: çi tê kirin

Em nikarin li bendê bin ku lêkolîn bê kirin. Zarok îro li polê ye.

Ya ku li jêr tê rêzkirin ne rêbazeke teşxîsê ye. Ew rêyeke fikirînê ye, û ji mantiqa pênaseyê tê derxistin. Mantiq ev e: ger zehmetî ji matematîkê bê, ew divê li wir jî xuya bibe ku ziman ne asteng e.

Encam

Pirsa sernavê bersiveke sade nade. Lê ew ne bêbersiv e jî.

Em çi dizanin?

Pîvanên yek-zimanî ji bo zarokê du-zimanî nirxeke sînordar didin — ev nivîsandî ye. Zarokên du-zimanî ne komeke yekreng in. Amûrên bi zimanê rast jî sînorên xwe yên cuda dixwazin. Û karên bê ziman gelek kêmtir alîgir in — ji sedî 5,4 li hember ji sedî 23,6.

Em çi nizanin?

Ka ev di matematîkê de, ji bo zarokên kurdîaxêv, çawa ye. Kesekî lê nenêriye.

Loma ev gotar bi rêbazekê naqede. Ew bi tevgerekê diqede: dosyeyê negire.

Zarokê ku “hê Tirkî nizane” dibe ku bi rastî tenê Tirkî nizanibe. Û dibe ku tiştekî din hebe. Ji bo her duyan jî, bersiv sekinandin nîne.

Çavkanî

1. Ebert, K. D., Pham, G., Lee, H., & Dam, Q. (2025). Considering bias in language assessment with bilingual children. Bilingualism: Language and Cognition (nusxeya nivîskaran, PMC12450433). (161 zarokên 5–7 salî; şeş karên bê ziman li hember dubarekirina hevokan; ji sedî 5,4 li hember ji sedî 23,6; girêdana bi rewşa aborî re tenê di kara zimanî de; pênaseya “hevalên bi ezmûnên nêzîkî hev”; sînorên cuda — Armon-Lotem & Meir 2016.)
2. Decarli, G., Sella, F., Lanfranchi, S., Gerotto, G., Gerola, S., Cossu, G., & Zorzi, M. (2023). Severe Developmental Dyscalculia Is Characterized by Core Deficits in Both Symbolic and Nonsymbolic Number Sense. Psychological Science, 34(1), 8–21. (Berhevdana reqeman û lihevanîna mîqdaran — du karên ku hindik ziman dixwazin, û zarokên bi diskalkulî ji yên din veqetandin.)
3. Han, W. (2025). Dyscalculia and dyslexia in school-aged children: comorbidity, support, and future prospects. Frontiers in Education, 10, 1515216. (Lêkolînên li ser komên cihêreng ên çandî û zimanî kêm in; amûrên pêşbîniyê guncawiyeke çandî ya sînordar didin nîşandan, û ev dikare bibe sedema encamên şaş.)