Zarokê kurdîaxêv di polê tirkî de

Mamoste bernameyê naguherîne, zimanê polê jî na. Lê tiştek di destê wî de dimîne, û ew tişt biçûk nîne: gotûbêja polê. Ev gotar li ser wê ye — ya ku sibê tê kirin.

Ji bo mamoste, dê û bav · 24ê îlona 2026an

Zarok şeş salî ye. Li mal Kurmancî dibihîze û dibêje. Roja yekem a dibistanê tê, û pol bi Tirkî ye.

Niha ew divê du karan bi hev re bike: matematîkê fêr bibe, û bi zimanekî nû fêr bibe.

Mamoste dizane ku ev zehmet e. Lê ew bernameyê naguherîne. Ew zimanê polê jî naguherîne. Loma pirs ev e: ya ku dimîne çi ye?

Bersiva vê gotarê: gotûbêja polê. Û ew ne tiştekî biçûk e.

Pêşî: rewş ne ya me bi tenê ye

Ev rewş li cîhanê berbelav e. Li Amerîkayê, Almanyayê, Nîjeryayê, Malî — milyonên zarokan bi zimanekî ji zimanê malê cuda dixwînin.

Loma lêkolîneke fireh heye. Ew ne ya me ye, lê ew heye. Û pêşî divê em bibêjin ka ew çi dibêje.

Ziman ne asteng e — çavkanî ye

Di nivîsên perwerdehiyê de, zimanê malê pir caran wek pirsgirêk tê dîtin. Lêkolîn berevajî vê dibêje.

Lêkolîneke navdar li Amerîkayê rêya xwendekarên zimanê hindik şopand, ji destpêka dibistanê heta pola yanzdehem. Şeş astên piştgiriya bi zimanê malê hatin berhevdan. Encam bi rêza sedî hatin dayîn:

Piştgiriya bi zimanê malê	Rêza sedî
Qet	11–22
Yek heta sê sal	24–33
Şeş sal, bi tevahî	54
Polên tevlihev — her du kom her du zimanan fêr dibin	70

Rêza sedî ya 50î navînî ye. Yanî zarokên bi şeş salan piştgirî ji navîniya neteweyî derbas bûn.

Di matematîkê de jî encam hene. Li Malî bernameyeke du-zimanî ji 1987an ve dixebite. Li wir hem di zimên de hem di matematîkê de encamên dibistanên du-zimanî ji yên yek-zimanî baştir bûn.

Û li Nîjeryayê ceribandinek hat kirin: koma ku bi zimanê malê hat fêrkirin, di şiyanên hejmarî û xwendinê de encama herî bilind da.

Xala herî girîng jî ev e: fêrbûna bi zimanê malê rê li ber zimanê duyem nagire. Berevajî — bingeheke xurt di zimanê yekem de, encamên di zimanê duyem de jî baştir dike.

Lê li vir divê em rawestin. Van hemûyan bername pîvandine, ne mamosteyekî tenê. Ew welatên din in, zimanên din in, pergalên din in. Mamosteyê ku sibê diçe polê nikare bernameyekê saz bike.

Loma em zivirin ser pirsa xwe: di destê wî de çi heye?

Ya ku di destê mamoste de ye

Lêkolîneke nû hevokek dinivîse ku bersivê dide:

Yê ku gotûbêja polê kontrol dike, derfetên fêrbûnê jî kontrol dike.

Kî diaxive. Kî tê pirsîn. Piştî bersivê çi tê gotin. Kî guhdarî tê kirin.

Ev hemû di destê mamoste de ne. Û ew rojê bi dehan caran tên kirin.

Sê tevgerên ku hatine pîvandin

Heman lêkolînê du salan polek şopand. Mamosteyeke yek-zimanî, xwendekarên du-zimanî. Her axaftin hat tomarkirin û hat hejmartin.

Sê tevger derketin pêş.

Yek: vexwendina ji bo parvekirina fikrê. Ya herî pir — 139 caran di du salan de. Lê awayê vexwendinê girîng e. Mamosteyê ne digot “Bersiva te çi bû?” Wê digot: “Te çawa kir?” an “Ev çi nîşan dide?”

Cudahî zelal e. Pirsa yekem peyvekê dixwaze. Ya duyem hevokekê dixwaze.

Du: nirxdana tevkariyê. 37 caran. “Fikreke pir xweş.” “Fikirîneke jîr.”

Sê: vexwendina hevalan ji bo fikirîna li ser fikra wî. 31 caran. “Der barê stratejiya Lea de şîroveyên we hene?”

Ev ya sêyem herî kêm hat kirin, lê ya herî bi hêz e. Ew dibêje: fikra vî zarokî hêjayî fikirînê ye.

Bîst çirke

Di lêkolînê de dîmenek heye ku ez dixwazim bi tevahî neqil bikim.

Zarokek bi navê Samuel li ber tex e. Karê wî hatiye nîşandan. Mamoste dipirse: “Te çi kir?”

Samuel dibêje: “Min 19 û 28 fikirîn, û min 9 jê birin.”

Mamoste dipirse ku wî ferq çawa dît. Samuel bêdeng dimîne.

Bîst çirke.

Mamoste karê wî naxwîne. Ew nabêje “kesekî din bibêje”. Ew radibe, diçe ber tex, û tiştê ku dibîne bi dengekî bilind dibêje: “Ya ku ji min re xuya bû, te 19 hebû û 28 hebû, û te…”

Û Samuel hevokê temam dike: “…neh çêdikirin.”

Ev ne teknîkeke tevlihev e. Ew bîst çirke ne.

Ji bo zarokê ku bi zimanekî nû dipeyive, bîst çirke ne dereng e. Ew dem e.

Ziman wek çavkanî: çar tevger

Lêkolînên din du polên din şopandin. Ji wan tevgerên pratîk derdikevin.

Pirsê bi gotinên xwe ji nû ve bibêje. Pol bi hev re li wateya çend peyvan dinêre. Paşê her zarok pirsê bi gotinên xwe dibêje. Ev ne bêdemkirin e — ev karê fêmkirinê ye.

Destan bi kar bîne. Di polekê de îşaretkirin pir hat dîtin: zarokan bi tiliyê li perçeyên şeklê dixistin, nîşan didan ka çawa dijmêrin. Û tiştek balkêş qewimî. Zarokekî got ku çar kêlekên hevpar hene. Paşê wî bi tiliyê jimart — û dît ku sê ne.

Destan şaşiya wî nîşan da, ne mamoste.

Zimanan ji hev veneqetîne. Di polên serkeftî de zimanê malê ne qedexe bû. Mamosteyan peyvên nêzîkî hev bi kar dianîn — ya Tirkî û ya Kurdî li kêleka hev. Ev ji bo Kurdî û Tirkî hêsan e: peyvên hevpar hene, û zarok wan zû dibîne.

Ferheng bi axaftinê çêdibe. Di van polan de peyvên matematîkê ne bi lîsteyan hatin fêrkirin. Ew bi axaftinê çêbûn. Zarok diaxivî, peyv dihatin.

Pirsan ji polê bistîne

Di poleke pêşdibistanê de tevgerek hat dîtin ku hêsan e û bi kêr e.

Mamosteyê pirsên matematîkê ji jiyana polê çêdikirin. Lehengên pirsê zarokên li wir bûn. Mînak:

Analîa heşt qurabiye çêkirin. Ew dixwaze wan li ser Sandrayê û Elbayê par bike, wekhev. Ji her yekê re çend tên?

Ev pirsa parvekirinê ye. Lê ew ne ji pirtûkê ye — ew ji odeyê ye. Navên tê de navên kesên li wir in.

Ji bo zarokê ku bi zimanekî nû dixwîne, ev girîng e. Ger rewş nas be, ziman kêmtir bar e.

Û gaveke din jî heye: zarok dikarin pirsên xwe çêkin. Ji bo ku mirov pirsekê çêbike, divê ew têkiliya navbera hejmaran fêm bike. Loma pirs-çêkirin ne lîstik e; ew ezmûneke kûr e.

Ya ku mirov hêvî nake: hêsan nekin

Niha tevgera ku herî zêde li hember hişê me ye.

Gava zarok zimanê polê baş nizane, tevgera xwezayî ev e: pirsan hêsan bike. Hejmaran biçûk bike. Bimîne li ser lêzêdekirinê.

Di polê pêşdibistanê yê ku me behsa wê kir de, mamosteyê berevajî wê kir. Wê pirsên parvekirin û lêzêdekirinê dan — ku ji standarda wê polê jortir bûn.

Sedema wê zelal e. Wê bawer dikir ku ger zarok bên ceribandin, ew ê xwe wek kesên jîr bibînin.

Û tiştek din: wê bersivên şaş jî parve dikirin. Stratejiya şaş jî dihat gotin û guhdarî kirin.

Ev du tişt bi hev ve girêdayî ne. Ger tenê bersivên rast bên gotin, pirs divê hêsan bin. Ger stratejî bên gotin, pirs dikarin zehmet bin.

Sînorên vê gotarê

Divê em rastiyê bibêjin.

Sê lêkolînên polê yên li jorê lêkolînên rewşê ne. Her yek li ser mamosteyekê ye. Ew nîşan didin ka çi gengaz e, û tevgeran bi hûrgilî dinivîsin. Lê ew nabêjin ka bandor çiqas mezin e.

Û hemû li Amerîkayê ne, bi Spanî û Îngilîzî. Ne Kurdî, ne Tirkî.

Hejmarên bernameyan — 11, 54, 70 — jî ji welatên din in, û ew bername dipîvin, ne polekê.

Yanî ev gotar rêyeke piştrastkirî pêşkêş nake. Ew tevgerên ku li cihên din hatine ceribandin pêşkêş dike. Ceribandina wan li polên me karekî din e — û ew hê nehatiye kirin.

Encam

Mamoste bernameyê naguherîne. Ew rast e.

Lê tiştê ku di destê wî de ye ne biçûk e. Rojê bi dehan caran ew biryar dide: kî biaxive, çiqas dem hebe, piştî bersivê çi bê gotin.

Lêkolîn dibêje ku van biryaran cihê zarok diyar dikin. Ne tenê di wê deqîqeyê de — di çîroka ku li ser wî tê gotin de.

Du çîrok hene. Ya yekem: “ev zarok Tirkî nizane, loma matematîkê jî nizane.” Ya duyem: “ev zarok dizane, û em ê rêyekê bibînin ku ew wê nîşan bide.”

Çîroka duyem ne hêvî ye. Ew tevger e — û em dizanin ew tevger çi ne.

Çavkanî

Smith, E. (2023). Facilitating Emergent Bilinguals’ Participation in Mathematics: An Examination of a Teacher’s Positioning Acts. Electronic Journal for Research in Science & Mathematics Education, 27(4), 77–106. (Du sal, yek pol; sê tevgerên cihdanînê û hejmarên wan: 139 / 37 / 31; dîmena bîst çirkeyan.)
Castellón, L. B., Kitchen, R., & Matute, K. (2022). Equitable Teaching Practices: Developing Emergent Bilinguals’ Positive Mathematical Identities. PME-NA 44, 370–377. (Destan û îşaretkirin; pirs bi gotinên xwe; ferheng bi axaftinê çêdibe.)
Musanti, S. I., & Celedón-Pattichis, S. (2013). Promising Pedagogical Practices for Emergent Bilinguals in Kindergarten: Towards a Mathematics Discourse Community. Journal of Multilingual Education Research, 4, Art. 4. (Çîrokên matematîkê ji jiyana polê; zimanan ji hev veneqetandin; pirsên ji standardê jortir; bersivên şaş jî tên parvekirin.)
Ball, J. (2011). Enhancing Learning of Children from Diverse Language Backgrounds: Mother Tongue-Based Bilingual or Multilingual Education in the Early Years. UNESCO. (Thomas & Collier 1997/2002 rêzên sedî: 11–22 / 24–33 / 54 / 70; Malî — encamên matematîkê di dibistanên du-zimanî de baştir; zimanê yekem rê li ber zimanê duyem nagire.)
Alimi, F. O., & Tella, A. (2020). Impact of Mother Tongue on Primary Pupils’ Literacy and Numeracy Skills in Osun State. International Online Journal of Primary Education, 9(2). (Nîjerya; koma bi zimanê malê encama herî bilind da.)