Jimartina bi tiliyan: xirab e?

Zarok li ser bankê ye. Pirs 7 + 4 e. Destê wî di bin masê de ye, tiliyên wî dilivin.

Mamoste dibîne: “Destên xwe deyne ser masê. Di hişê xwe de bijmêre.”

Ev gotin ji niyeteke baş tê. Mamoste dixwaze zarok pêştir biçe. Lê ma ev rast e?

Pêşî: du tiştên cuda

Berî her tiştî divê em tiştekî ji hev veqetînin, ji ber ku lêkolîn wan ji hev vediqetîne.

Zanîna tiliyan. Ev şiyana naskirina tiliyên xwe ye — bêyî ku mirov lê binêre. Ger yek li tiliya te ya sêyem bide û çavên te girtî bin, ma tu dizanî kîjan bû? Ev zanîna tiliyan e.

Jimartina bi tiliyan. Ev bikaranîna tiliyan e ji bo hesabkirinê. Zarok çar tiliyan vedike û li ser heftan dijmêre.

Ev du tişt in. Û ya balkêş: lêkolîn nîşan dide ku ew bi hev ve ne girêdayî ne.

Zanîna tiliyan bi hesabê re girêdayî ye

Li Çînê lêkolînek li ser zarokan hat kirin. Lêkolîneran hem zanîna tiliyan hem şiyana zêdekirinê pîvan.

Encam: zanîna tiliyan bi awayekî berbiçav bi serkeftina zêdekirinê re girêdayî bû. Zarokên ku tiliyên xwe baş nas dikin, di hesabê de jî baştir bûn.

Lê di heman lêkolînê de tiştekî din jî derket: di navbera zanîna tiliyan û bikaranîna tiliyan de girêdanek nehat dîtin.

Yanî zarokên ku tiliyên xwe baş nas dikin, ne hewce ye ku bi tiliyan bijmêrin. Û berevajî.

Du tiştên cuda — wek me got.

Çima tilî?

Lêkolînerekî din li vê pirsê nêrî û encameke berfireh kir.

Têgehên hejmaran, tevî ku razber xuya dikin, di ezmûnên destpêkê yên bedenî de kok girtine — û jimartina bi tiliyan yek ji wan e. Ev şop di mezinan de jî dimîne. Awayê ku em hejmaran pêvajo dikin, hê jî bandora tiliyan hildigire.

Yanî tilî ne “hîlekariyeke zarokan” e. Ew rêya xwezayî ye ku hiş bi wê hejmaran digire.

Lê tilî dawî nîne

Niha aliyê din.

Lêkolînekê zarokên pênc heta heft salî li çar koman parve kirin, li gorî serkeftina wan a zêdekirinê û bikaranîna tiliyan.

Encam: zarokên herî serkeftî kêm caran tiliyên xwe rasterast bi kar dianîn.

Ma ev tê wê wateyê ku tilî zirarê didin? Na. Ew tê wê wateyê ku tilî gavek in. Zarok ji wan derbas dibe — ne ji ber ku kesekî qedexe kiriye, lê ji ber ku êdî ne hewce ne.

Ev cudahiyeke girîng e. Tiliyan qedexe kirin, zarok ji gavekê bêpar dihêle. Û zarok gavê bi tenê derbas nake — ew stratejiyên nû dixwaze. Ew mijara gotara berê bû: çêkirina dehê.

Ceribandin: encam ne yekreng e

Li vir divê em rastiyê bibêjin. Lêkolîner hewl dane ku tiliyan hîn bikin, û encamên wan ne wek hev in.

Ceribandina yekem. Zarok li komên cuda hatin parvekirin. Encam sê qatî bû:

• Perwerdeya tiliyan bi tenê: zanîna tiliyan baştir bû, lê şiyana hejmarî na.
• Lîstikên hejmaran bi tenê: berhevdana mîqdaran baştir bû, lê şiyana hejmarî na.
• Her du bi hev re: şiyana hejmarî bi awayekî berbiçav baştir bû, û bandor mezin bû.

Ceribandina duyem. Li Almanyayê perwerdeyeke bi tiliyan hat ceribandin. Ev carê ew ji komeke kontrolê ya çalak pêştir neçû.

Wateya van encaman çi ye? Tilî bi tenê têrê nakin. Ew gava ku bi karê hejmaran re tên hev, bi kêr tên.

Ji bo me: tilî bêziman in

Tiştek din jî heye ku ji bo zarokên du-zimanî girîng e.

Tilî peyvan naxwazin. Zarokê ku bi Tirkî najmêre, dikare bi tiliyan nîşan bide ku çi dizane. Ew her dem li ber destê wî ne, tiştek nayê kirîn, û ew ne bi zimanekî ne.

Ev bi tavilzanînê re dişibe hev. Her du jî pencereyên zanînê ne ku ziman rê li wan nagire.

Gava mamoste tiliyan qedexe dike, ew dibe ku wê pencereyê jî bigire.

Ji bo sibê: em çi dikarin bikin

1. Qedexe neke. Tu delîl nîne ku bikaranîna tiliyan zirarê dide. Qedexe tenê zarok xeternak dike — ew dê tiliyan di bin masê de bi kar bîne.
2. Tiliyan bi nav bike. “Kîjan tilî ye?” Lîstikên ku tiliyan nas dikin zanîna tiliyan xurt dikin — û ew bi hesabê re girêdayî ye.
3. Tiliyan wek komekê bibîne. Pênc tilî yek dest in. Ne “yek, du, sê, çar, pênc” — “pênc”. Ev tavilzanîn e.
4. Tilî û hejmaran bi hev re bixebitîne. Lêkolîn dibêje: bi tenê yek ji wan têrê nake. Bi hev re bandor çêdibe.
5. Gava pêştir nîşan bide. Zarok gava ku 7+4ê bi tiliyan dike, bipirse: “Heftê re çend divê da ku bibe deh?” Rê ji tiliyan ber bi stratejiyê ve ev e.
6. Sebir bike. Zarok gava amade bû, tiliyan bi xwe datîne.

Encam

Pirsa “jimartina bi tiliyan xirab e?” bersiveke sade naxwaze — ji ber ku pirs bi xwe şaş e.

Tilî ne xirab in. Ew bingehek in: têgehên hejmaran di ezmûna bedenî de kok digirin. Û zanîna tiliyan bi hesabê re girêdayî ye.

Lê tilî dawî jî nînin. Zarokên serkeftî kêm caran wan bi kar tînin — ne ji ber qedexeyê, lê ji ber ku rêyên hêsantir dîtine.

Loma karê mamoste ne rakirina tiliyan e. Karê wî nîşandana gava pêştir e.

Çavkanî

1. Mathematics at Your Fingertips: Testing a Finger Training Intervention to Improve Quantitative Skills. (2017). Frontiers in Education, 2, 22. (Perwerdeya tiliyan bi tenê têrê nekir; tilî + lîstikên hejmaran bi hev re, bandoreke mezin da.)
2. Effect of Finger Gnosis on Young Chinese Children’s Addition Skills. (2020). Frontiers in Psychology, 11, 544543. (Zanîna tiliyan bi zêdekirinê re girêdayî; bi bikaranîna tiliyan re na.)
3. A Finger-Based Numerical Training Failed to Improve Arithmetic Skills in Kindergarten Children Beyond Effects of an Active Non-numerical Control Training. (2020). Frontiers in Psychology, 11, 529. (Encama berevajî; Reeve & Humberstone: zarokên herî serkeftî kêm caran tiliyan rasterast bi kar tînin.)
4. Putting a Finger on Numerical Development — Reviewing the Contributions of Kindergarten Finger Gnosis and Fine Motor Skills to Numerical Abilities. (2020). Frontiers in Psychology, 11, 1012.