Çêkirina dehê û stratejiyên din
Zarok 8+5 bi tiliyan, ji yekê dest pê dike û dijmêre. Bersiv rast tê. Lê rêyeke din heye — û lêkolînek bi 22 hezar zarokan nîşan dide ku gelek zarok qet nagihîjinê.
Ji bo dê û bav, mamoste · 24ê îlona 2026an
Pirs hêsan e: 8 + 5.
Zarok tiliyên xwe vedike. “Yek, du, sê… heşt.” Paşê pêncên din: “neh, deh, yanzdeh, donzdeh, sêzdeh.”
Bersiv rast e: sêzdeh.
Ma ev têrê nake? Bersiv rast e, zarok bi xwe kiriye. Lê li vir tiştek heye ku divê em lê binêrin.
Du rê hene
Rêya yekem jimartin e. Zarok her tiştî dijmêre — an ji yekê dest pê dike, an ji hejmara mezin.
Rêya duyem stratejiya derhênandinê ye. Li vir zarok najmêre; ew ji tiştekî ku dizane tiştekî nû derdixe.
Mînak: ger zarok bizanibe ku 8 + 2 = 10, ew dikare 8 + 5ê jî çareser bike:
8 + 5 = 8 + 2 + 3 = 10 + 3 = 13
Pênc dibe du û sê. Du diçin ser heştê, deh çêdibe. Sêyên mayî li deh tên zêdekirin.
Ji vê re çêkirina dehê tê gotin.
Çima deh?
Pirsek bi cih: çima em li dehê digerin, ne li nehê an donzdehê?
Ji ber ku pergala me ya hejmaran bi bingeha dehî ye. Deh ne hejmarek wek yên din e — ew lenger e. Piştî dehê her tişt hêsantir dibe: 10 + 3 hesab naxwaze, ew tenê tê dîtin.
Li vir gotara berê ya vê rêzeyê deng dide. Zarokê ku dehê wek yek yekîne dibîne — yekînekirin — êdî dikare wê wek lengerekê bi kar bîne. Nirxane û çêkirina dehê du rûyên heman tiştî ne.
Ev ji ku tê?
Stratejiya çêkirina dehê ji ezmanan nayê. Ew şertekî xwe heye.
Zarok divê bikaribe pêncê wek “du û sê” bibîne. Ev tavilzanîna bi perçekirinê ye — mijara gotara berê.
Ger zarok pêncê tenê wek “pênc” bibîne, ew nikare wê perçe bike. Û bêyî perçekirinê, çêkirina dehê ne gengaz e.
Loma rêza şopê ne rasthatî ye. Perçe-perçe-tevahî berê; çêkirina dehê paşê.
Şopa zêdekirin û kêmkirinê
| Ast | Zarok çi dikare | Temen |
|---|---|---|
| 1 | Bi tiştan mîqdarên biçûk zêde dike an jê dibe, bê hejmaran | 2–3 salî |
| 2 | Ji bo komên pir biçûk encamê bi tiştan dibîne | 3–4 salî |
| 3 | Zêdekirinê bi jimartina hemû tiştan dike | 4–5 salî |
| 4 | Zêdekirinê bi li-ser-jimartinê dike — ji ya mezin dest pê dike | 5–6 salî |
| 5 | Kêmkirinê wek dîtina ferqê dike | nêzîkî 6 salî |
| 6 | Fam dike ku hejmarek ji perçeyan pêk tê | nêzîkî 6 salî |
| 7 | Stratejiya çêkirina dehê | nêzîkî 7 salî |
| 8 | Rastiyan bi lez û pêbawer bi kar tîne | 7–8 salî |
Ast heft e. Berî wê şeş gav hene.
Lê gelek zarok li wir nasekinin — ew qet nagihîjinê
Niha encameke ku divê em bala xwe bidinê.
Li Awustralyayê lêkolînek bi nêzîkî 22 hezar zarokên dibistana seretayî hat kirin. Lêkolîneran temaşe kir ka zarok kîjan stratejiyan bi kar tînin, ji pêşdibistanê heta pola şeşan.
Encama herî balkêş ev bû: rêjeya zarokên ku stratejiyên derhênandinê bi kar tînin, ji pola sêyan heta pola pêncan zêde nabe.
Du sal derbas dibin. Ders tên dayîn. Lê ev rêje disekine.
Yanî zarokên ku li pola sêyan hê dijmêrin, li pola pêncan jî dijmêrin. Ew bi xwe dernakevin ser wê astê.
Lêkolîner ji vê re dibêjin “bikaranîna domdar a stratejiyên jimartinê”. Û ew dibêjin ku ev zehmetiyek e ku divê were dîtin û çareser kirin — ew bi demê re naçe.
Çima ev girîng e?
Dibe ku mirov bipirse: ger bersiv rast be, çi ferq dike?
Sê tişt ferq dikin.
Yek: lez. Jimartin ji bo hejmarên biçûk dixebite. Ji bo 28 + 35 nabe. Zarokê ku tenê dijmêre, li ber hejmarên mezin disekine.
Du: bîr. Jimartin hişê xebatê dagir dike. Zarok bi jimartinê mijûl e, loma nikare bifikire ka pirsgirêk bi xwe çi dixwaze.
Sê: fêmkirin. Jimartin tiştekî li ser hejmaran nabêje. Lê “8 + 5 = 8 + 2
- 3” dibêje: hejmar dikarin werin perçekirin û ji nû ve pêk hatin. Ev bingeha cebîrê ye.
Çawa tê hînkirin?
Lêkolîner çend amûran pêşniyar dikin, û hemû jî xwedî taybetiyeke hevpar in: ew dehê xuya dikin.
Çarçikên dehan. Qutiyeke bi deh xaneyan. Heşt pûlik têxe — du xane vala dimînin. Zarok dibîne ku heşt çi qas ji dehê kêm e.
Rêzeyên hûrikan. Deh hûrikên bi rengekî, deh bi rengekî din. Deh di cih de tê dîtin.
Li Endonezyayê lêkolînek bi bîst-û-heft xwendekarên pola yekem hat kirin. Wan çalakiyeke “qutiya dehan” bi kar anî. Encam: ev çalakî alîkariya zarokan kir ku deh-avahiyê wek stratejiyeke zêdekirinê ava bikin.
Tiştê hevpar ev e: zarok dehê nabîne heta ku em wê nîşan nedin.
Ji bo sibê: em çi dikarin bikin
- Bipirse “te çawa kir?” Bersiva rast têrê nake. Rê girîng e. Ev nîşan dide ka zarok li kîjan astê ye.
- Cotên dehê bixebitîne. 1+9, 2+8, 3+7, 4+6, 5+5. Ev pênc cot bingeh in. Zarok divê wan ji ber bizanibe.
- Çarçikeke dehan çêbike. Kaxezek, deh xane. Ev amûra herî hêsan e û dehê xuya dike.
- Perçekirinê bixebitîne. “Pênc çi ye? Du û sê. Çar û yek. Pênc û sifir.” Ev berî çêkirina dehê tê.
- Bi Kurmancî bike. “Heştê re çend divê da ku bibe deh? Du. Ji pêncan du çûn — sê man. Deh û sê — sêzdeh.”
- Neke pêşbaziya lezê. Zarokê ku bi lez dijmêre hê jî dijmêre. Armanc guhertina rê ye, ne bilezkirina rêya kevn.
Encam
Zarokê ku 8+5ê bi jimartinê dike, bersiva rast dide. Lê ew li ber deriyekî sekiniye.
Deh li wir e, li bendê. Heştê re du divê. Pênc dibe du û sê.
Ev ne hîlekarî ye — ev awayê dîtina hejmaran e. Û lêkolîn nîşan dide ku ew bi xwe nayê: zarokên ku li pola sêyan dijmêrin, li pola pêncan jî dijmêrin.
Loma derî divê were nîşandan. Deh xane, çend pûlik, û pirsek: “çend divê da ku bibe deh?”
Çavkanî
- Gervasoni, A., Giumelli, K. & McHugh, B. (2017). The Development of Addition and Subtraction Strategies for Children in Kindergarten to Grade 6: Insights and Implications. MERGA 40. (Nêzîkî 22.000 zarokên awustralî, 2016.)
- Ten-Structure as Strategy of Addition 1-20 by Involving Spatial Structuring Ability for First Grade Students. (2015). International Education Studies, 8(11). (Endonezya, 27 xwendekar, çalakiya “qutiya dehan”.)
- Şopa zêdekirin û kêmkirinê ya Gav bi Gav: 8 ast,
gavbigav.com/ferbun/lekirin-jekirin/.