Nirxane: çima 10 hevalê zarok e
Zarok 34ê rast dinivîse. Lê gava tu dipirsî «ev 3 çi ye?», ew dibêje «sê». Nirxane li vir dest pê dike — û di Kurmancî de gavek zêde dixwaze.
Ji bo dê û bav, mamoste · 24ê îlona 2026an
Zarok hejmara 34ê rast dinivîse. Ew wê rast dixwîne jî: “sî û çar.”
Niha tu tiliya xwe datînî ser reqema 3ê û dipirsî: “Ev çi nîşan dide?”
Zarok dibêje: “Sê.”
Ne şaş xuya dike. Lê ew ne sê ye — ew sî ye. Û ev cudahî tiştekî mezin nîşan dide.
Ev şaşiyeke naskirî ye
Lêkolîner vê bersivê bi navekî bi nav dikin: nirxê rûyî. Zarok her reqemê li gorî rûyê wê dixwîne, ne li gorî cihê wê.
Ev ne şaşiyeke kêm e. Di lêkolînên li ser zarokên polên destpêkê de tê dîtin ku gelek zarok li vê astê ne, tevî ku hejmaran rast dinivîsin û dixwînin.
Û ew xeternak e, ji ber ku ew veşartî ye. Zarok hejmarê rast dinivîse, loma mamoste texmîn dike ku wî fêm kiriye.
Kilîd: deh bibe yek tişt
Ya ku divê zarok fêr bibe, ne ew e ku “3 tê wateya sî”. Ya rastîn kûrtir e.
Divê zarok bikaribe dehê wek yek tiştî bibîne. Ne deh tiştên cuda — yek kom, yek yekîne, tiştekî ku mirov bi xwe dijmêre.
Ji vê re yekînekirin tê gotin.
Lêkolînek vê yekê bi awayekî zelal nîşan dide. Ji zarokan hat xwestin ku komeke mezin bijmêrin. Hin zarokan her tişt yek-bi-yek jimart — ji sedî hivdeh heta bîst-û-çar. Ev zarok hê dehê wek yek tişt nabînin.
Hinên din pêşî bi dehan kom kirin, paşê yên mayî jimartin. Ew derbas bûne.
Cudahiya di navbera van du koman de ne lez e. Ew awayê dîtinê ye.
Şaşiyeke duyem: xane bêyî girêdan
Lêkolînerekî li Awustralyayê awayek fikirînê yê din jî dît, û ew bi nav kir: xaneyên serbixwe.
Li vir zarok dizane ku dehane û yekane hene. Lê ew wan wek du koman ên serbixwe dibîne — du cure tişt, bêyî girêdana di navbera wan de. Deh yekane nabin yek dehane; ew tenê du xaneyên cuda ne.
Ev çi dide? Şaşiyên taybet.
Gava ji zarok tê xwestin ku “4 dehane û 12 yekane” binivîse, ew dinivîse 412. Ew her komê cuda dinivîse û bi hev ve girê dide. Bi peyvan jî wisa dike: “çil û donzdeh”.
Ev şaşî ne bêhiş e. Ew mantiqî ye — li gorî mantiqa zarok. Ger xane serbixwe bin, “4 deh û 12 yek” bi rastî 412 e.
Xala girîng ev e: zarok li vir rêzikekê bi kar tîne, ne texmînekê. Û gava mirov rêzikê bibîne, mirov dikare wê rast bike. Pirs ne “çima tu wisa difikirî?” ye — pirs “deh yekane çi dibin?” e.
Şopa nirxaneyê
Ev jî gav bi gav diqewime:
| Ast | Zarok çi dikare | Temen |
|---|---|---|
| 1 | Hejmarên 11–19 dibêje û dijmêre, lê hê wan wek deh-û-yek nabîne | 5–6 salî |
| 2 | Dehê wek yek yekîne dibîne | nêzîkî 6 salî |
| 3 | 34ê wek 3 dehane û 4 yekane dibîne | 6–7 salî |
| 4 | Hejmarên du-xaneyî rast dixwîne û dinivîse, xaneyan dizane | nêzîkî 7 salî |
| 5 | Hejmaran li dehane û yekaneyan veqetîne û ji nû ve pêk tîne | 7–8 salî |
| 6 | Pergalê heta sedan dirêj dike | 8–9 salî |
Bala xwe bide asta yekem. Zarok jixwe heta nozdehan dijmêre — lê hê nabîne ku panzdeh “deh û pênc” e. Ev asta destpêkê ye, ne kêmasî.
Di Kurmancî de gavek zêde heye
Niha xaleke ku di pirtûkên perwerdeyê de nayê nivîsandin.
Bi Tirkî hejmara 11ê dibe on bir. Deh li pêş e û eşkere ye. Zarok peyvê dibihîze û pergal jixwe di peyvê de ye.
Bi Kurmancî ne wisa ye. Yanzdeh — deh li paş e û hatiye hûrkirin. Zarok peyvê dibihîze, lê “deh” jê nayê bihîstin.
Ev tê wê wateyê ku zarokê kurmancîaxêv ji peyvê alîkariyeke kêmtir werdigire. Dehane di peyvê de veşartî ye.
Wateya vê ne ew e ku Kurmancî kêmasî ye. Wateya vê ev e: divê mamoste dehê xuya bike, ji ber ku peyv wê xuya nake. Deh kevir bi hev re girê bide. Deh darikan li ser kaxezekê deyne. Tiştê ku ziman nabêje, dest bibêje.
Ziman û fêmkirin ne heman tişt in
Lêkolînek li Zelanda Nû bi heştê-çar zarokên pênc heta heft salî hat kirin. Zarok ji çand û zimanên cuda dihatin.
Lêkolîneran ew di gelek karan de ceribandin: rastiyên ji ber, tavilzanîn, jimartin, nirxane û çareserkirina pirsgirêkan.
Encamek balkêş derket. Komek hebû ku rastiyên bingehîn — 5+5, 10+10 — dizanîn, lê hê fêr dibûn ka dehane û yekane çawa tên hev. Ew dikarin “20 + 7” bibêjin, lê hê pergalê saz nekiribûn.
Yanî zanîna rûyî û fêmkirina kûr ne heman tişt in. Zarok dikare bersivê bide û hê jî li benda gavê be.
Ji bo sibê: em çi dikarin bikin
- Bipirse “ev reqem çi nîşan dide?” Zarok 34ê binivîse, paşê tiliya xwe deyne ser 3ê. Bersiv astê nîşan dide.
- Dehê girê bide. Deh darikan bi lastîkekê girê bide. Niha ew yek tişt e. Zarok dikare wê hilgire, bijmêre, bide.
- Bi dehan bijmêre. “Deh, bîst, sî…” Ev ne tenê rêzek e — ew dibêje ku deh dibe yek yekîne.
- Peyvê bide dîtin. Panzdeh — “deh li kû ye?” Deh kevir û pênc kevir deyne. Niha peyv û tişt li hev tên.
- Veqetîne û ji nû ve pêk bîne. “34 çi ye? Sê deh û çar. Û 3 deh û 4 çi ye? 34.” Her du alî jî divê werin kirin.
- Xaneyan bi nav bike. Yekane, dehane, sedane. Peyv hene; bila zarok wan bibihîze.
Encam
Nirxane ne nivîsandina hejmaran e. Zarok dikare 34ê rast binivîse û hê nizanibe ku 3 sî ye.
Ya rastîn ev e: deh dibe yek tişt. Gava zarok wê bibîne, pergal vedibe — heta sedan, heta hezaran.
Û di Kurmancî de karê me hinekî zêdetir e. Peyv dehê nîşan nade, loma divê em wê nîşan bidin.
Deh kevir, lastîkek, û pirsek: “Niha ev çend e?”
Çavkanî
- Young-Loveridge, J. & Bicknell, B. Developing early Place-value Understanding: A Framework for Tens Awareness. (84 zarokên 5–7 salî, ji çand û zimanên cuda.)
- Price, P. (2002). Children’s Difficulties With Base-Ten Numbers: “Face-Value” and “Independent-Place” Constructs. MERGA.
- MacDonald, B. L., Westenskow, A., Moyer-Packenham, P. S. et al. Components of Place Value Understanding: Targeting Mathematical Difficulties When Providing Interventions. School Science and Mathematics.
- Şopa nirxaneyê ya Gav bi Gav: 6 ast,
gavbigav.com/ferbun/nirxe-cihe/. - Biçimên hejmarên 11–19 yên Kurmancî: gotara duyem a vê rêzeyê, li ser korpuseke 2,1 mîlyon peyvî.