Tavilzanîn: dîtin berî jimartinê
Gava tu zarekî davêjî, tu xalan najmêrî — tu dibînî ku pênc e. Ev ne jimartineke bilez e; ev tiştekî din e, û ew bingeha hesta hejmarê ye.
Ji bo dê û bav, mamoste · 24ê îlona 2026an
Zarek bavêje ser masê. Sê xal hatin.
Te çi kir? Te negot “yek, du, sê”. Te tenê nêrî û zanî. Ev di kêmtirî çaryek saniyeyê de qewimî.
Ji vê re tavilzanîn tê gotin: naskirina mîqdarekê di yek nihêrînê de, bêyî jimartinê.
Ev ne hunerek e ku tu hîn bûyî. Zarokên pir biçûk jî wê dikin — berî ku peyva “sê” fêr bibin.
Ev ne jimartineke bilez e
Ya yekem divê em tiştekî zelal bikin. Tavilzanîn ne jimartin e ku zû tê kirin. Ew pêvajoyeke cuda ye.
Delîlek balkêş heye. Lêkolînerên li Japonyayê zarokên bi sendroma Downê temaşe kirin. Wan tiştek ecêb dît: ev zarok dikarin mîqdaran li gorî asta xwe ya hişî tavilê nas bikin — lê gava jimartina komên mezintir tê xwestin, ew dizehmetin.
Yanî du şiyan ji hev vediqetin. Ger tavilzanîn tenê jimartineke bilez bûya, ev nedibû.
Du cureyên tavilzanînê
Lêkolîn du cureyan ji hev vediqetîne.
Tavilzanîna dîtinî. Naskirina mîqdareke biçûk di cih de û navlêkirina wê. Ev bi hejmarên biçûk dixebite — yek, du, sê, carinan çar.
Tavilzanîna bi perçekirinê. Li vir zarok komên biçûk ên ku tevahiyê pêk tînin dibîne, paşê giştê dibêje. Zarok li şeş xalan dinêre û dibêje: “sê û sê — şeş.”
Ya duyem girîngtir e. Ew rê dide ku zarok mîqdarên mezintir jî bêyî jimartinê nas bike. Û ew tiştekî din jî dike — em ê li jêr vegerin ser wê.
Şopa tavilzanînê
Ev şiyan bi carekê nayê. Ew gav bi gav ava dibe:
| Ast | Zarok çi dikare | Temen |
|---|---|---|
| 1 | Komên pir biçûk — yek an du — bê jimartin bi nav dike | 1–2 salî |
| 2 | Komeke biçûk çêdike ku bi ya din re wekhev e | nêzîkî 3 salî |
| 3 | Komên heta 4 tiştan di yek nihêrînê de nas dike | 3–4 salî |
| 4 | Komên heta 5 tiştan, nemaze bi şêweyeke rêzkirî | nêzîkî 4 salî |
| 5 | 5’ê wek perçeyan dibîne — “3 û 2” | nêzîkî 5 salî |
| 6 | Komên heta 10’an bi perçekirin û şêweyan | nêzîkî 6 salî |
| 7 | Mîqdarên mezintir bi komkirina dehan | 7–8 salî |
Bala xwe bide asta pêncan. Li wir tiştek diguhere: zarok êdî tenê nabîne “pênc” — ew dibîne “sê û du”.
Ev derî li cebîrê vedike
Niha xala herî girîng.
Gava zarok pêncê wek “sê û du” dibîne, ew tiştekî mezin fêr bûye: hejmarek ji perçeyan pêk tê. Ji vê re têkiliya perçe-perçe-tevahî tê gotin.
Ev bingeha zêdekirin û kêmkirinê ye. Zarokê ku dibîne “heşt = 5 û 3”, paşê dikare bibêje “8 − 3 = 5” bêyî ku bijmêre. Ew hejmarê nas dike, ne tenê dibêje.
Û ew stratejiya çêkirina dehê jî li vir dest pê dike — lê ew mijara gotara pêştir e.
Pencereyek ku ziman nagire
Li vir tiştek heye ku ji bo me — ji bo zarokên du-zimanî — bi taybetî girîng e.
Tavilzanîn peyvan naxwaze. Zarok mîqdarê dibîne berî ku navê wê bibêje. Ev tê wê wateyê ku tavilzanîn pencereyek e ku ziman nagire ser.
Di heman lêkolîna japonî de tiştekî din jî derket. Zehmetiya jimartinê ya zarokên bi sendroma Downê ji nezanîna peyvên hejmaran dihat, ne ji nefêmkirina rêzikên jimartinê. Yanî zarok rêzikê dizanî — peyv kêm bûn.
Ev cudahî mezin e, û ew ji bo me deng dide.
Zarokek ku bi Tirkî najmêre, dibe ku rêzikan baş fêm bike. Zimanê wî kêm e, ne fêmkirina wî. Û gava em tavilzanînê bi kar tînin, em dikarin vê bibînin: kevir nîşan bide, veşêre, bipirse. Bersiv ne bi peyvên dirêj, bi hejmarekê ye.
Loma tavilzanîn ne tenê çalakiyeke fêrbûnê ye. Ew rêyek e ku em bibînin zarok bi rastî çi dizane — berî ku ziman rê lê bigire.
Bi xwe tê, lê bi piştgiriyê pêş dikeve
Li vir hevsengiyek heye ku divê em wê baş fêm bikin.
Tavilzanîn şiyaneke xwezayî ye. Ew di temenekî pir biçûk de xuya dibe, bêyî ku kes tiştekî hîn bike.
Lê lêkolîn tiştekî din jî dibêje: ev şiyan gava tê piştgirî kirin, pêştir diçe. Ew bi xwe disekine li astekê; bi çalakiyan ew dirêj dibe.
Yanî ne rast e ku em bibêjin “zarok wê bi xwe fêr bibe”. Û ne rast e ku em bibêjin “divê em wê ji sifirê ava bikin”. Rastî di navberê de ye: bingeh heye, avakirin li ser wê tê kirin.
Çima ev di polê de winda dibe?
Pirseke pratîk. Di gelek polan de jimartin tê hînkirin, lê tavilzanîn nayê hînkirin.
Sedem ev e: jimartin xuya ye. Zarok bi dengekî bilind dijmêre, mamoste dibihîze. Tavilzanîn bêdeng e — ew di hişê zarok de diqewime.
Lê ew tê dîtin, ger mirov lê binêre. Gava tu du zaran davêjî û zarok di cih de dibêje “heft”, ew najmêre. Ew dibîne.
Ji bo sibê: em çi dikarin bikin
- Zaran bi kar bîne. Zar amûra herî baş a tavilzanînê ye. Şêweyên xalan sabit in, û zarok wan zû nas dike.
- Bilez nîşan bide, paşê veşêre. Çend kevir li ser destê xwe nîşan bide, paşê destê xwe bigire. Bipirse: “çend bûn?” Ev jimartinê asteng dike û tavilzanînê dixebitîne.
- Şêweyan bi kar bîne. Pênc xalên li ser zarekî ji pênc xalên bêrêz hêsantir tên naskirin. Şêwe alîkar e.
- Perçeyan bipirse. Piştî ku zarok “şeş” got, bipirse: “tu çawa dîtî?” Bersiv “sê û sê” an “çar û du” be — ev tavilzanîna bi perçekirinê ye.
- Tiliyan bi kar bîne. Pênc tilî komeke amade ne. “Çend tilî vekirî ne?”
- Neke pêşbaziya lezê. Armanc ne bilezbûn e. Armanc ew e ku zarok perçeyan bibîne.
Encam
Tavilzanîn şiyaneke bêdeng e. Ew di polê de nayê bihîstin, loma pir caran nayê hînkirin jî.
Lê ew bingeh e. Zarokê ku pêncê wek “sê û du” dibîne, êdî tenê najmêre — ew bi hejmaran dilîze.
Û ji wir heta cebîrê rê ne dirêj e.
Çavkanî
- Çiçek, R. (2024). Subitizing in Preschool Education: A Bibliometric Analysis. Kocaeli University. (Pênaseya tavilzanîna dîtinî û ya bi perçekirinê; bi referansa Clements 1999 û Sarama & Clements 2009.)
- Kobayashi, W., Koizumi, M. & Kojima, M. (2025). Counting and subitizing skills in children with Down syndrome and autism spectrum disorder. Frontiers in Education.
- Clements, D. H. & Sarama, J. (2023). Learning Trajectories in Early Mathematics. Encyclopedia on Early Childhood Development.
- Şopa tavilzanînê ya Gav bi Gav: 7 ast,
gavbigav.com/ferbun/naskirin/.