Matematîka jiyana rojane

Di çîrokeke ku bi Kurmancî tê gotin de şêrek, kerek û roviyek diçin nêçîrê. Gava nêçîr temam dibe, şêr ji kerî re dibêje: “Nêçîrê parve bike.”

Ker her tiştî dike sê pişkên wekhev û ji her yekî re dibêje para xwe rake. Şêr hêrs dibe û kerî dixwe.

Paşê şêr berê xwe dide rovî: “Nêçîrê dabeş bike.” Rovî hemû nêçîrê kom dike, tenê çend pirtikan ji xwe re digire û ya mayî hemû ji şêrî re dihêle. Şêr dipirse: “Tu ji kê wisa fêr bûyî?” Rovî dibêje: “Ji bextê reş yê kerî.”

Ev çîrok li ser parvekirinê ye. Peyvên wê jî peyvên matematîkê ne: parve bike, dabeş bike, pişkên wekhev, para xwe.

Gotineke ku pir tê dubarekirin

“Jiyana me tijî matematîk e.” Em vê gotinê pir dibihîzin. Bazar, pez, xalîçe, lîstik — tê gotin ku matematîk di hemûyan de ye.

Ev gotin xweş e. Lê ma rast e?

Me biryar da ku em lê binêrin. Korpusa me ya çîrok, roman û helbestan 936 hezar peyv e. Ger jiyana rojane tijî matematîk be, divê şopên wê li wir bin.

Encama yekem: ziman tijî berhevdan e

Encama yekem gotinê piştrast dike — lê ne bi awayê ku mirov hêvî dike.

Peyvên çendîniyê di nav çîrok û romanan de li her derê ne:

Peyv	Çendî caran
çend	1.042
hemû	862
pir	721
gelek	548
hinek	253
zêde	200
kêm	142
têr	62
zêdetir	57
mezintir	35

Ev ne peyvên biçûk in. Zêdetir, kêmtir, hemû, hinek — ev têgehên matematîkê ne. Ew têgehên yekem in ku zarok fêr dibe, berî hejmaran.

Zimanê me ji vî alî ve dewlemend e.

Encama duyem: lê jimartin hema hema tune

Niha encama duyem — û ev ne ya ku em hêvî dikirin.

Em li lêkerên jimartinê geriyan. Di 936 hezar peyvan de:

• dijmêrin — 1 car
• jimart — 1 car
• hejmart — 2 car
• bijmêre — 2 car

Ev hemû ye. Û gava mirov li van çend mînakan dinêre, piraniya wan ne jimartina rastîn e. “Tê jimartin” tê wateya “tê hesibandin” — ne jimartinek e, nirxandinek e.

Yanî: di çîrok û romanên me de mirov hema hema tu caran tiştan najmêre.

Wateya vê çi ye?

Encam ne ew e ku “çanda me matematîkê nizane”. Encam tiştekî din e.

Zimanê rojane ji zarok re matematîkeke têkiliyî dide: zêdetir, kêmtir, hemû, hinek. Lê matematîkeke hejmarî nade: yek, du, sê, çar.

Ev ne kêmasî ye. Rêza geşedanê jî heman e — zarok pêşî berhevdanê fêr dibe, paşê jimartinê. Ziman li pey heman rêzê diçe.

Lê encamek jê derdikeve, û ew girîng e: jimartin bi xwe napeyde. Ger em bixwazin zarok bijmêre, divê em wê derfetê çêbikin. Axaftina rojane bi tenê wê derfetê nade.

Li vir divê em sînorekî bibêjin. Korpusa me ji metnên nivîskî pêk tê — çîrok, roman, helbest. Dibe ku di axaftina devkî de, li mitbaxê an li bazarê, jimartin pirtir be. Kes hê ev nepîvaye; korpuseke devkî ya Kurmancî tune. Ya ku em dizanin ev e: di wêjeyê de jimartin hindik e.

Yekeyên ku bûne biwêj

Tiştekî din jî me dît, û ew hem xweş e hem hişyarker.

Di Kurmancî de peyvên pîvandinê yên kevn hene: bost (navbera serê tiliya beranî û ya biçûk), bihust, tilî, gav. Ev yekeyên bedenî ne — mirov bi wan dipîve.

Me li korpusê nêrî ka ev peyv çawa tên bikaranîn. Encam ev bû: ew hene, lê hema hema her tim wek biwêj derdikevin, ne wek yekeyan.

• bost bi bost — hêdî hêdî
• bihust bi bihust — hêdî hêdî
• tilî bi tilî — bi hûrgulî
• gav bi gav — hêdî hêdî, bi rêzê

Di van hevokan de kes tiştekî napîve. Peyva pîvandinê maye, lê karê pîvandinê jê çûye. Ev jî heman tiştî dibêje: ziman têkiliyê dide, ne pîvanê.

Lê ji bo mamosteyan li vir derfetek heye. Di fêrbûna pîvandinê de yekeyên ne-standart gaveke pêwîst in: berî ku zarok bi metreyê bipîve, divê bi tiliyê, bi gavê, bi lepikê bipîve. Ev peyv jixwe di zimên de ne. Tenê divê ji biwêjê vegerin karê xwe yê kevn.

Lêkolîn çi dibêje: her axaftina hejmaran ne wek hev e

Li Çîkagoyê lêkolîneran dê û bav li malê temaşe kirin. Wan tomar kir ka dê û bav çiqas û çawa qala hejmaran dikin. Paşê wan li zanîna zarokan nêrîn.

Du encam derketin.

Yek. Her axaftina hejmaran ne bi kêr tê. Axaftina ku tiştên xuyayî û amade dijmêre an bi nav dike bi zanîna zarok re girêdayî ye. Axaftina hejmarî ya vala — bêyî tiştan — ne girêdayî ye.

Du. Ev ya balkêştir e. Axaftin li ser komên mezin — ji çaran heta dehan — ji ya li ser komên biçûk (yek-sê) bi hêztir pêşbînî dike. Sedem ev e: zarok komên biçûk bi nihêrînê dibîne; ji bo komên mezin divê bijmêre.

Ev encam piştî ku rewşa aborî ya malbatê jî hate hesibandin, hê jî sax ma.

Lêkolîneke din nîşan dide ku ev derfet çiqas hindik e. Lêkolîneran temaşe kir ka dê û bav çawa pirtûkên jimartinê ji pitikan re dixwînin. Pirtûk bi rastî axaftina hejmarî zêde dike — lê tevî wê jî, di sala yekem de pitik pir hindik peyvên hejmaran dibihîzin.

Yanî amûr bi tenê têrê nake. Mirov divê wan bi kar bîne.

Matematîka kolanê rastîn e — lê bi xwe nagere dibistanê

Xaleke din jî heye, û ew hişyarker e.

Li Kolkatayê lêkolîner bi zarokên ku li bazarên nefermî dixebitin re xebitîn. Pêşî wan pirsên matematîkê yên wek yên dibistanê dan. Piraniya zarokan nekarîn çareser bikin.

Paşê wan heman kirar wek danûstendineke bazarê pêşkêş kirin — kirîn, firotin, pere vegerandin. Niha zarokan karîn.

Heman hesab. Du awayên pêşkêşkirinê. Du encamên cuda.

Ev nîşan dide ku zanîna kolanê rastîn e û bi hêz e. Lê ew bi serê xwe nagere zimanê dibistanê. Pir divê were avakirin — û ji her du aliyan ve.

Ji bo sibê: derfetê çêbike

Ji van encaman çend tiştên ku em dikarin bikin derdikevin.

1. Tiştên xuyayî bi kar bîne. “Çar kevir” ne peyvek e — divê çar kevir li ber çavan bin. Axaftina hejmarî ya bê tişt kêm bi kêr tê.
2. Komên mezintir bijmêre. Du-sê tişt zarok bi nihêrînê dibîne. Ji çaran heta dehan — li wir jimartin dest pê dike. Li malê zêdetir wisa bijmêre.
3. Peyvên berhevdanê yên ku jixwe hene bi kar bîne. Zêdetir, kêmtir, hemû, hinek — ev di zimanê zarok de hene. Wan bi hejmaran ve girê bide: “Kîjan zêdetir e? Çend zêdetir e?”
4. Bazarê wek dersê bibîne. Kirîn, pere vegerandin, giranî — ev hesabên rastîn in. Bipirse: “Me çend da? Çend maye?”
5. Ya ku dikî bi nav bike. Gava tu nanî par dikî, bêje: “Ez wê dikim çar parên wekhev.” Peyv tiştê veşartî xuya dike.
6. Bi bedenê bipîve. “Ev mase çend tilî ye? Çend gav ji derî heta pencereyê?” Yekeyên ne-standart gava yekem a pîvandinê ne.
7. Çîrokan bi kar bîne. Çîroka şêr, ker û rovî li ser parvekirinê ye. Bipirse: “Kerî çawa par kir? Ma rast bû? Tu çawa par dikî?”

Encam

“Jiyana me tijî matematîk e” — ev gotin nîv rast e.

Ziman tijî berhevdan e: zêdetir, kêmtir, hemû, hinek. Ev têgeh sax in û di devê zarok de ne.

Lê jimartin li wir nîne. Di 936 hezar peyvên çîrok û romanan de lêkera jimartinê şeş caran derbas dibe. Şeş.

Loma karê me ne ew e ku em li benda jiyanê bimînin. Jiyan berhevdanê dide, lê jimartinê nade. Jimartin derfetekê dixwaze — û ew derfet ji me tê.

Gûzek li ser masê deynin. Paşê gûzeke din. Û bipirsin: “Niha çend in?”

Çavkanî

1. Korpusa Kurmancî ya projeyê — beşa çîrok, roman, helbest û klasîkan: 936.205 peyv.
2. Şêr, ker û rovî (Aisopos), di 30 Çîrokên Bijare de, berhevoka çîrokan.
3. Gunderson, E. A. & Levine, S. C. (2011). Some types of parent number talk count more than others: relations between parents’ input and children’s cardinal-number knowledge. Developmental Science, 14(5), 1021–1032.
4. Banerjee, A. V., Bhattacharjee, S., Chattopadhyay, R. & Ganimian, A. J. (2017). The Untapped Math Skills of Working Children in India: Evidence, Possible Explanations, and Implications. Working paper.
5. Cordes, S. et al. (2016). How Parents Read Counting Books and Non-numerical Books to Their Preverbal Infants: An Observational Study. Frontiers in Psychology, 7, 1100.