Du sêv, sê heb: rêzimana jimartinê

“Du sêv bîne.” Zarok diçe, du sêv tîne.

Li dibistanê mamoste dibêje: “İki elma getir.” Zarok diçe, du sêv tîne.

Ji derve her du jî wek hev in. Hejmar heman hejmar e, tişt heman tişt e. Lê di binî de rêziman du cih cuda dixebite. Ev cudahî biçûk xuya dikin, û ji ber vê yekê kes bala xwe nadiyê.

Ferqa yekem: nav naguhere, lêker diguhere

Bi Kurmancî em dibêjin çar zarok. Ne çar zarokan, ne çar zarokên. Nav di teşeya xwe ya sade de dimîne.

Rêzimannasekî kurd vê rêzikê wiha dinivîse: gava lêker negerguhêz be û navdêra piştî hejmarê ne bireserek diyarkirî be, ne hejmar ne jî navdêr qertafê nastîne. Mînaka wî ev e:

Çar zarok kenîn.

Li vir bala xwe bide. Zarok bêqertaf e — lê kenîn qertafa pirjimariyê digire. Rêzimannas bi xwe wiha dibêje: pirjimarî bi wê -îna li dawiya kenînê pêk hatiye.

Yanî çendînî li ser navî nîne. Ew li ser lêkerê ye.

Em li korpusê nêrîn ka ev di nivîsê de jî wisa ye. Piştî “hejmar + nav”, lêkera hene 22 caran derbas dibe, heye tenê 5 caran. Pirjimarî serdest e.

Bi Tirkî ne wisa ye. Dört çocuk güldü — lêker yekjimar dimîne. Bi Kurmancî çar zarok kenîn — lêker pirjimar dibe.

Ji bo zarok wateya vê çi ye? Gava ew bi Kurmancî diaxive, çendînî du caran tê gotin: carekê bi hejmarê, carekê bi lêkerê.

Ferqa duyem: “-an” ne nîşana pirjimariyê ye

Carinan em dibihîzin: du salan, çar awayan, deh rojan. Ev dişibin pirjimariyê. Lê ne ew in.

Ka em li korpusê binêrin ku ev biçim li ku derdikevin:

• bi du awayan tên senifandin.
• di du salan de derbas bû.
• li ser çar stûnan hatiye avakirin.

Her carê daçekek li pêş e: bi, di, ji, li. Ev “-an” ne pirjimarî ye — tewang e, yanî nîşana rewşê ye.

Bêyî daçekê nav vedigere teşeya xwe ya sade: du sal, çar awa, deh roj.

Çima ev girîng e? Ji ber ku mamoste dikare şaş fêm bike. Gava zarok dibêje “min du sêv xwarin”, ev ne şaşî ye — ev rast e. Û gava ew dibêje “ji du sêvan yek maye”, ev jî rast e. Du rewş cuda ne.

Ferqa sêyem: “yek” du teşeyan digire

Ev ferqa herî balkêş e.

Bi Kurmancî “yek” hem peyveke serbixwe ye, hem qertafek e. Yek sêv — û sêvek. Ya duyem ji sêv û yekê pêk tê; “yek” li dawiyê veşartiye.

Me her du teşe di korpusê de jimartin. Encam ecêb e:

Teşe	Çendî caran
serbixwe yek	1.744
qertafa -ek (sêvek)	9.074
qertafa -eke (sêveke)	6.980
qertafa -ekî (darekî)	5.287

Bi hev re qertaf zêdetirî 21 hezar caran derbas dibe. Ev ji peyva serbixwe donzdeh qat zêdetir e.

Yanî zarokê kurmancîaxêv peyva “yek” pir caran wek qertafekê dibihîze, ne wek hejmarekê.

Bi Tirkî ev cuda ye. Bir peyveke serbixwe ye û her du karan pêk tîne: hem hejmar e, hem nîşana nediyariyê. Bi Kurmancî ev du teşe ne.

”Sê heb”: peyvên jimartinê

Di sernavê vê gotarê de peyvek heye ku hê me qala wê nekiriye: heb.

Bi Kurmancî mirov dikare bibêje sê sêv, lê dikare bibêje sê heb sêv jî. Peyvên wiha — heb, danê, lib, cot — di navbera hejmar û navî de cih digirin. Ew dibêjin ka em çi dijmêrin: hebekê, danekê, cotekê.

Me li korpusê nêrîn. Ev peyv hene û sax in: dane 252 caran, danê 81, perçe 65, cot 63, heb 36, lib 25.

Lê tiştekî din jî derket holê. Gava mirov li kalibê “hejmar + peyva jimartinê” dinêre — wek du heb, sê lib — hejmar kêm dibin: 17, 13, 8. Yanî di nivîsa edebî de mirov pir caran rasterast dibêje du sêv, ne du heb sêv.

Ev tê wê wateyê ku peyvên jimartinê di Kurmancî de ne mecbûrî ne. Ew hene û tên bikaranîn, lê bêyî wan jî hevok temam e.

Ji bo zarok ev baş e. Zimanên wek Çînî an Japonî peyveke jimartinê mecbûr dikin: mirov nikare bibêje “sê sêv” bêyî peyveke di navberê de. Zarokên wan zimanan divê hem hejmarê hem peyva jimartinê fêr bibin. Bi Kurmancî ev bar sivîktir e.

Lê heb û danê dîsa jî bi kêr tên. Gava mamoste bibêje “sê heb kevir”, zarok dibihîze ku tiştên jimartî tiştên cuda ne — yek, du, sê hebên serbixwe. Ev têgeha kombûnê xurt dike.

Rêziman mamosteyekî bêdeng e

Niha pirseke mezin: ma ev hûrgulî tiştekî diguherin?

Li zimanên din ev hat pîvandin, û bersiv erê ye.

Zarokên îngilîzîaxêv wateya “yek”ê zûtir fêr dibin ji zarokên japonî an çînîaxêv. Çima? Ji ber ku Îngilîzî yekjimar û pirjimar bi qertafan diyar dike; Japonî û Çînî hema hema nakin.

Hê balkêştir jî heye. Hin ziman ji bilî yekjimar û pirjimar teşeyeke “duyan” jî hene — wek Slovenî û Erebiya Siûdî. Zarokên wan zimanan wateya “du”yan ji zarokên îngilîzîaxêv zûtir fêr dibin.

Lê ya herî girîng ji bo me ev e. Lêkolînerên li Slovenyayê çar koman berhev kirin — hemû ji heman çandê, hemû bi heman zimanî diaxivîn. Cudahî tenê di zaravayê de bû: hinan teşeya “duyan” bi kar dianî, hinan nedianî. Zarokên zaravayê yekem wateya “du”yan zûtir fêr bûn.

Ji vê encamekê derdixin: rêziman bi xwe hînkerek e. Ew bêdeng dixebite, lê dixebite.

Ji bo Kurmancî em çi nizanin

Niha divê em rawestin û tiştekî zelal bibêjin.

Ev encam ji Îngilîzî, Japonî, Çînî, Slovenî û Erebî tên. Ji bo Kurmancî tu lêkolîn nîne. Pirsên vekirî ev in:

• Ma qertafa -ekê alîkariya zarok dike ku wateya “yek”ê zûtir fêr bibe? Di Îngilîzî de hat dîtin ku zarok peyva a(n) wek “one”ê nagirin. Lê di Kurmancî de -ek bi rastî ji yekê tê — rewş ne heman e.
• Ma pirjimariya lêkerê (çar zarok kenîn) alîkariyê dike?
• Ma di navbera zaravayên Kurmancî de ferq heye? Li Slovenyayê tam ev pirs hat kirin û bersiv hat dîtin.

Ya dawî girîng e. Ew nîşan dide ku pirs bersivdar e — tenê divê kes bipirse.

Zimanê me têgehan dide me

Tiştekî din jî heye, û ew ne kêmasî ye — dewlemendî ye.

Di Kurmancî de hin gotinên rojane bi xwe têgehên matematîkê ne:

• yek bi yek — di korpusê de 164 caran. Ev tam ew têgeh e ku zarok divê fêr bibe: her tişt carekê, ne kêm ne zêde.
• her du / herdu — zêdetirî hezar caran. Têgeha “cot” û “her duyan”.
• çend — zêdetirî 1.300 caran. Pirsa çendîniyê bi xwe.

Van peyvan tu kes nafirîne. Ew hene. Mamoste tenê dikare bala zarok bide wan.

Ji bo sibê: em çi dikarin bikin

1. Biçimê zarok şaş nebîne. Du sêv rast e. Ji du sêvan jî rast e. Ev du rewşên cuda ne, ne yek şaş û yek rast.
2. Lêkerê bide bihîstin. “Çar zarok kenîn.” Bipirse: “çima kenîn, ne keniya?” Zarok çendîniyê li wir jî dibîne.
3. Qertafa -ekê nîşan bide. “Sêvek — çend sêv? Yek. Yek li kû ye? Li dawiyê ye.” Ev tiştekî veşartî xuya dike.
4. Gotinên rojane bi kar bîne. Yek bi yek, her du, çend — ev têgeh in, ne tenê peyv.
5. Têgehê pêşî bi Kurmancî saz bike. Zarok gava çendîniyê bi zimanê xwe fêm bike, paşê navê wê bi Tirkî hîn dibe.

Encam

Du sêv û iki elma wek hev xuya dikin. Lê rêzimana li binî ne heman e.

Bi Kurmancî çendînî du caran tê gotin — bi hejmarê û bi lêkerê. “-an” pirjimarî nîne, tewang e. Û “yek” ne tenê peyvek e; ew qertafek e jî, û wek qertaf donzdeh qat zêdetir tê bihîstin.

Di zimanên din de tê dîtin ku ev hûrgulî bandorê li zarokan dikin. Ji bo Kurmancî em hê nizanin — lê em dizanin ku pirs bersivdar e.

Û heta ku bersiv bê dîtin, tiştek di destê me de ye: em dikarin ya ku veşartî ye nîşanî zarok bidin.

Çavkanî

1. Korpusa Kurmancî ya projeyê: 36 çavkanî, 2.136.350 peyv. Pîvana “hejmar + nav”, daçek û qertafan.
2. Aktuğ, H. Komxebata Kurmancî û Rêbera Rastnivîsê. (Rêzika hejmar-navdêr û mînaka «çar zarok kenîn».)
3. Sarnecka, B. W. (2014). On the relation between grammatical number and cardinal numbers in development. Frontiers in Psychology, 5, 1132.
4. Marušič, F., Žaucer, R., Plesničar, V., Razboršek, T., Sullivan, J. & Barner, D. (2016). Does Grammatical Structure Accelerate Number Word Learning? Evidence from Learners of Dual and Non-Dual Dialects of Slovenian. PLOS ONE, 11(8), e0159208.
5. Ceylan, M. & Aslan, D. (2018). Cardinal Number Acquisition of Turkish Children. Journal of Education and e-Learning Research, 5(4), 217–224.