Yanzdeh, donzdeh… Kurmancî hejmaran çawa dibêje?

Zarok li ber te dijmêre. Deng bilind e, bawer e: “…bîst û şeş, bîst û heft, bîst û heşt, bîst û neh…” Paşê disekine. Bêdengî.

Piştî bîst û nehan çi tê? Zarok dizane ku piştî nehan deh tê — lê ev ne neh e, ev bîst û neh e. Û ya ku tê ne “bîst û deh” e, sî ye: peyveke nû ye ku zarok divê wê ji nû ve bi bîr bîne.

Ev ne şaşiyeke zarok e — ev teşeya zimên e.

Hejmarên me çawa hatine çêkirin

Ka em li rêzê binêrin. Ji yekê heta dehan her hejmar peyveke serbixwe ye: yek, du, sê, çar, pênc, şeş, heft, heşt, neh, deh. Li vir tiştekî ecêb nîne: divê zarok van deh peyvan bi bîr bîne, ew qas.

Piştî dehan tiştek diguhere. Hejmarên 11–19 ji du parçeyan pêk tên — yekeyek û “deh” — lê ev du parçe li hev hatine pêçandin.

Hejmar	Bi Kurmancî	Parçeyên wê
11	yanzdeh / yazdeh	yek + deh
12	donzdeh / duwazdeh	du + deh
13	sêzdeh	sê + deh
14	çardeh	çar + deh
15	panzdeh / pazdeh	pênc + deh
16	şanzdeh / şazdeh	şeş + deh
17	hevdeh / hivdeh	heft + deh
18	hejdeh / hijdeh	heşt + deh
19	nozdeh	neh + deh

Di van peyvan de “deh” li paş e. Û yeke li pêş hatiye kurtkirin: heft bûye hev, heşt bûye hej, neh bûye noz.

Deh li ku winda bû?

Em van peyvan di korpuseke bi 2,1 mîlyon peyvan de pîvan. Tiştekî balkêş derket holê. Biçimên kurt serdest in, lê biçimên dirêjtir jî hê sax in.

Korpus heftdeh jî dide, heştdeh jî, nehdeh jî. Ev biçim kêm in, lê ew hene — û ew nîşan didin ku li binê hevdehê heft + deh heye.

Yanî pergala dehî di Kurmancî de winda nebûye, ew tenê veşartî ye. Zarok dikare wê bibîne — lê kes nîşanî wî nade.

Rêz li bîstî diguhere

Niha xala herî girîng.

Di 11–19an de yeke li pêş e, deh li paş: yek-deh, sê-deh, çar-deh.

Lê piştî bîstî her tişt berevajî dibe: bîst û yek, bîst û du, sî û sê. Niha deh li pêş e, yeke li paş.

Em li korpusê geriyan ka biçimê berevajî heye yan na. Bîst û yek heye, lê yek û bîst qet nîne — ne carekê jî. Yanî ev ne du rêyên gengaz in; rêz piştî bîstî bi rastî diguhere.

Ka em vê bi zimanên din re berhev bikin.

• Bi Tirkî rêz tu caran naguhere: on bir (deh-yek), yirmi bir (bîst-yek). Deh her dem li pêş e.
• Bi Elmanî rêz jî tu caran naguhere, lê berevajî: dreizehn (sê-deh), einundzwanzig (yek-û-bîst). Yeke her dem li pêş e.
• Bi Kurmancî rêz di nîvê rê de diguhere. Heta 19an yeke li pêş e, piştî bîstî deh li pêş e.

Bi Îngilîzî jî rewşeke wiha heye: thirteen (sê-deh) lê twenty-one (bîst-yek). Mamosteyên îngilîzîaxêv vê guherîna rêzê wek zehmetiyeke naskirî dibînin.

Ya ku Kurmancî baş dike

Heta niha me li zehmetiyan nêrî. Lê wêne ne tenê ev e.

Piştî bîstî Kurmancî gelekî rêkûpêk e. Bîst û yek, bîst û du… sî û yek, sî û du… Rêzik yek e û tu caran naşikê. Zarok gava ku rêzikê fêm bike, dikare heta sedî bijmêre bêyî ku peyveke nû fêr bibe — ji xeynî navên dehan.

Bi Îngilîzî wisa nîne. Eleven û twelve tu tiştî nabêjin: ne “yek” tê de xuya dibe, ne “deh”. Ew peyvên tam nû ne ku divê ji ber werin kirin.

Bi Kurmancî yanzdeh bi kêmanî nîvçe zelal e. Yek tê de veşartî ye, deh jî. Peyv hatiye hûrkirin, lê parçe hê li wir in.

Yanî qada zehmet di Kurmancî de teng e: neh peyv, ji 11an heta 19an. Piştî wê pergal vedibe.

Di zimanên din de çi hat dîtin?

Pirs ev e: ma teşeya peyvê bi rastî bandorê li fêrbûnê dike? Li zimanên din ev hat pîvandin.

Elmanî û Japonî. Lêkolînerên li Almanyayê zarokên elmanîaxêv û japonîaxêv berhev kirin. Ji zarokan hat xwestin ku hejmarên bihîstî bi reqeman binivîsin. Zarokên elmanî bi giştî bêtir şaşî kirin, lê ya girîngtir cureya şaşiyên wan bû. Şaşiya herî belav “şaşiya berevajîkirinê” bû — zarok 41ê dinivîse dema ku 14 tê gotin. Di zarokên japonî de ev şaşî hema hema tune bû, ji ber ku Japonî hejmaran bi rêzeke ne-berevajî dibêje.

Fransî û Elmanî. Li Lûksembûrgê xwendekarên du-zimanî hatin ceribandin. Bi Fransî 70, 80 û 90 bi bingeha bîstî tên gotin — çar bîst ji bo 80î. Di hemû temenan de xwendina van hejmaran hêdîtir bû — di mezinan de jî.

Yanî teşeya peyvê bihayekî wê heye, û ev biha tê pîvandin.

Lê hişyar bin: ev ne çarenûs e

Li vir divê em rawestin. Ger em tenê van encaman bibêjin, wêneyek şaş derdikeve holê.

Zimanekî zelal her tiştî çareser nake. Zarokên viyetnamî bi zimanekî gelekî zelal dijmêrin — 11 dibe “deh-yek”. Lêkolînekê ew bi zarokên fransîaxêv re berhev kirin. Ji heşt karên hejmarî, tenê di jimartina bi ezber de ferq derket; di karên din de ferq nemabû.

Lêkolîneke din zarokên îngilîzîaxêv û çînîaxêv berhev kirin. Zarokên çînî bi giştî zûtir bûn. Lê ev zûbûn ne tenê li cihên ku ziman zehmetir dike xuya bû; ew berfireh bû — yanî ne tenê ji ber teşeya hejmaran.

Wateya vê ev e: teşeya zimên yek hêman e, ne yê tenê.

Kîjan biçim rast e?

Gava mirov li korpusê dinêre, tiştek zû xuya dibe: ji bo gelek hejmaran du an sê biçim hene, û hemû jî tên bikaranîn.

Hejmar	Biçim û çendî caran derbas dibin
11	yanzdeh 16 · yazdeh 11 · yazde 2
12	donzdeh 18 · duwazdeh 6 · duwazde 4 · donzde 4
14	çardeh 35 · çarde 15
15	panzdeh 46 · pazdeh 12 · pazde 2
16	şanzdeh 10 · şazdeh 10 · şazde 3
17	hevdeh 13 · hefdeh 4 · hivdeh 4 · heftdeh 2
18	hejdeh 12 · hijdeh 7 · heştdeh 3
19	nozdeh 14 · nehdeh 6 · nozde 2

Di hin hejmaran de biçimek serdest e — panzdeh ji pazdehê çar qat bêtir derbas dibe. Di yên din de her du biçim hema hema wekhev in: şanzdeh 10, şazdeh 10.

Ji vê du encam derdikevin. Yek: dema ku em dinivîsin, divê em biçimekî hilbijêrin û pê bimînin. Du: dema ku zarok diaxive, biçimê wî ne şaşî ye. Ew biçimê malê ye, û ew jî Kurmancî ye.

Zarok li ku disekinin?

Lêkolînekê li Awustralyayê ev pirs pir zelal pîvand. Her sal zêdetirî 800 zarok hatin ceribandin, her pênc heftan carekê. Pirs hêsan bû: tu dikarî heta kû bijmêrî?

Encam ne xêzeke hevseng bû — zarok li hin cihan disekinîn. Xala sekinandinê ya herî belav 29 bû: ji sed zarokan heşt li vir disekinîn.

Çima 29? Ji ber ku piştî wê peyveke nû divê — thirty. Zarok ne ku nizane bijmêre; ew nizane navê deha pêştir çi ye.

Ev tam ew xal e ku me di destpêkê de dît. Bi Kurmancî: piştî bîst û neh, peyva sî divê. Piştî sî û neh, peyva çil divê.

Ya ku em nizanin

Niha divê em tiştekî zelal bibêjin.

Ev hemû encam ji zimanên din tên: Elmanî, Japonî, Fransî, Çînî, Îngilîzî, Viyetnamî. Ji bo Kurmancî tu lêkolîneke wiha nehatiye kirin. Em nizanin:

• Zarokên kurmancîaxêv li kîjan hejmaran disekinin?
• Ma guherîna rêzê li bîstî zehmetiyekê çêdike?
• Ma zarokên ku heftdeh dibihîzin, ji yên ku tenê hevdeh dibihîzin, pergala dehî zûtir fêm dikin?
• Ma di navbera zaravayan de ferq heye?

Ev ne pirsên bêbersiv in — ew pirsên bênelêkolîn in, û ferq di navbera wan de mezin e.

Ji bo sibê: em çi dikarin bikin

1. Hejmarên 11–19an bi zanetî hîn bike. Ev heft-heşt peyv ne wek yên din in. Ew xwedî teşeyeke xwe ne û divê cih bi cih werin xebitandin.
2. Parçeyan nîşan bide. “Guhdarî bike: sê-zdeh. Sê li wir e. Çar-deh. Çar li wir e.” Zarok dikare vê bibîne.
3. Derbasbûna dehan bi taybetî bixebitîne. Piştî bîst û neh çi tê? Piştî sî û neh? Ev xalên sekinandinê ne — divê werin nasîn.
4. Rêza hejmaran û rêza reqeman li hev bîne. Gava zarok 14ê dinivîse, bipirse: “kîjan reqem pêşî tê?” Guherîna rêzê li vir xuya dibe.
5. Biçimê zaravayê zarok şaş nebîne. Panzdeh an pazdeh, hevdeh an hivdeh — her du jî Kurmancî ne. Zarok ji malê tê; biçimê malê ne şaşî ye.
6. Hejmaran bide dîtin, ne tenê bihîstin. Deh kevir, paşê yek kevirê din: yanzdeh. Peyv veşartî be jî, tişt xuya ye.

Encam

Kurmancî hejmaran bi teşeyeke xwe dibêje. Deh di 11–19an de li paş e û veşartî ye, û piştî bîstî rêz diguhere.

Di zimanên din de tê dîtin ku teşeyên wiha bandorê li zarokan dikin — lê ew bandor ne mezin e, û ne bi tenê ye. Ji bo Kurmancî em hê nizanin.

Tiştê ku em dizanin ev e: gava mamoste teşeya peyvê nas dike, ew dikare wê nîşanî zarok bide — û tiştê ku tê dîtin, hêsantir tê fêrbûn.

Çavkanî

1. Korpusa Kurmancî ya projeyê: 36 çavkanî, 2.136.350 peyv.
2. Moeller, K. et al. (2015). Intransparent German number words complicate transcoding — a translingual comparison with Japanese. Frontiers in Psychology, 6, 740.
3. Number transcoding in bilinguals — A transversal developmental study. (2022). PLOS ONE, 17(9), e0273391.
4. Lê, M.-L. T. & Noël, M.-P. (2020). Transparent number-naming system gives only limited advantage for preschooler’s numerical development. PLOS ONE, 15(12), e0243472.
5. Dowker, A. et al. (2019). English and Chinese Children’s Performance on Numerical Tasks. Frontiers in Psychology, 9, 2731.
6. Gould, P. (2016). Hurdles in Acquiring the Number Word Sequence. MERGA 39.
7. Ceylan, M. & Aslan, D. (2018). Cardinal Number Acquisition of Turkish Children. Journal of Education and e-Learning Research, 5(4), 217–224.