Zimanê yekem ê matematîkê

Dayik li mitbaxê ye. Ji zarokê xwe dixwaze: “Ji min re sê hêkan bîne.” Zarok diçe, sê hêkan tîne. Kes ji wî re nebêje jî, wî hejmar bi kar anî: wî dizanî “sê” çiqas e, û gava gihîşt sêyê rawestiya.

Ev jimartin ne dersa matematîkê ye, lê matematîk e — û bi Kurmancî ye.

Sal derbas dibe û zarok diçe dibistanê. Mamoste dibêje üç tane getir. Hejmar heman hejmar e, sêv heman sêv e — lê ziman guherî.

Pirsa me ev e: ev guherîn çi dike?

Matematîk berî dibistanê dest pê dike

Zarok têgeha hejmarê di salên beriya dibistanê de ava dike. Ev ne texmîn e, tê pîvandin.

Li Adiyamanê lêkolînek bi sed zarokên baxçeyê zarokan hat kirin. Lêkolîneran ji her zarokî re karek hêsan da: “Ji min re çar tişt bide.” Ev karê piçûk tiştekî mezin nîşan dide. Ka zarok fêm dike ku hejmara dawî ya jimartinê mîqdara tevahiya komê ye?

Encam ev bûn: ji sedî şêstê zarokan vê têgehê bi dest xistibû. Ji sedî sî û çar hê di navberê de bûn — ew dijmêrtin, lê hê nedigihîştin wê têgehê. Ji sedî şeş jî hê li destpêka jimartinê bûn.

Piraniya zarokan ev têgeh di navbera 49 û 61 mehiyê de bi dest xistibûn — yanî nêzîkî çar-pênc saliyê. Zarokê herî zû jî di 45 mehiyê de gihîştibû wê.

Di van salan de zarok ne li dibistanê ye. Ew li malê ye, li kolanê ye, li baxçeyê zarokan e. Zimanê ku ew pê dijmêre zimanê malê ye.

Tiştekî din jî girîng e. Gava hejmar di bîra zarok de hê kêm bin, ew rêza xwe ya jimartinê çêdike. Ev ne rêzeke şaş e, rêzeke din e — zarok li lîsteyekê digere. Ev nayê wê wateyê ku zarok nizane bijmêre.

Loma zimanê yekem ê matematîkê ne zimanê dersê ye, zimanê dayikê ye.

Matematîk ne tenê jimartin e

Gava em behsa matematîka zarokan dikin, em pir caran tenê jimartinê difikirin. Lê matematîka destpêkê ji jimartinê firehtir e.

Lêkolînek li Amerîkayê bi 1292 zarokan hat kirin. Lêkolîneran çar beşên cuda yên matematîka destpêkê dîtin: şêwe û cîyometrî, hesta hejmarê, hesab, û xebata bi daneyan. Ev çar beş di baxçeyê zarokan de û di pola yekem de jî heman çar beş man. Yanî avahiya matematîka zarok zû saz dibe û sabit dimîne.

Lêkolîneke din girîngiya van salan zelaltir dike. Zanîna çendînî û hesta mîqdaran a berî dibistanê ne tenê serkeftina matematîkê pêşbînî dike — ya xwendinê jî pêşbînî dike.

Ji bo me wateya vê ev e. Gava zarok li malê bi Kurmancî teşeyan bi nav dike, mîqdaran berhev dike an tiştan rêz dike, ew tenê “dilîze” nake. Ew çar beşên matematîkê ava dike.

Ziman li ser hejmaran bandor dike

Her ziman hejmaran bi awayekî din dibêje, û ev cudahî tê pîvandin.

Li Lûksembûrgê lêkolînek bi xwendekar û mezinên du-zimanî hat kirin. Ew hem bi Elmanî hem bi Fransî dixwînin. Bi Elmanî hejmara 70ê rasterast tê gotin. Bi Fransî 70 dibe “şêst û deh” — hesabek di nav peyvê de veşartî ye. Bi heman awayî 80 dibe “çar bîst”, û 90 dibe “çar bîst û deh”.

Encam zelal bû. Di hemû temenan de xwendina van hejmaran hêdîtir bû. Ev hêdîbûn di pola pêncan de jî hebû, di pola yanzdehan de jî. Di mezinan de jî nedihat guhertin. Tenê ji ber teşeya peyvê.

Yanî ziman ne perdeyek e ku li ser matematîkê hatiye danîn. Ziman di nav hesabê de ye.

Kurmancî hejmaran çawa dibêje?

Ka em li zimanê xwe binêrin. Bi Tirkî pergala dehî di peyvê de xuya dike: on bir, on iki, on üç. Deh li pêş e û nayê guhertin.

Bi Kurmancî ne wisa ye. Yanzdeh ji yek û deh pêk tê. Lê “deh” li paş e, û peyv hatiye hûrkirin. Donzdeh, sêzdeh, çardeh, panzdeh — hemû wisa ne. Deh di nav peyvê de veşartî ye.

Di dehan de jî wisa ye. Bîst, sî, çil — di van peyvan de ne “du deh”, ne “sê deh”, ne “çar deh” xuya dike. Lê pêncî, şêst, heftê, heştê ji yekeyan hatine çêkirin.

Û gava em hejmareke hevedudanî dibêjin, rêz dîsa diguhere: bîst û yek. Niha deh li pêş e.

Em van hejmaran di korpuseke bi 2,1 mîlyon peyvan de pîvan. Tiştek derket holê: di nivîsê de biçimê dirêj serdest e. Yanzdeh û panzdeh pir tên dîtin; yazde û pazde kêm. Ya duyem jî girîng e — di zaravayan de cudahî mezin e. Panzdeh û pazdeh, hevdeh û hivdeh, hejdeh û hijdeh: her du biçim jî sax in.

Ev ne kêmasiyeke Kurmancî ye, ev rewşa zimanekî sax e. Lê baş e ku mamoste û dê û bav vê cudahiyê bizanin.

Lê ziman bi tenê ne sêrbazî ye

Li vir divê em hişyar bin. Hin ziman hejmaran gelekî zelal dibêjin. Bi Viyetnamî 11 dibe mười một, yanî “deh-yek”, û 30 dibe ba mươi, yanî “sê-deh”. Pergala dehî bi tevahî di peyvê de ye.

Lêkolînerên li Belçîkayê ev pergal ceriband. Wan sed û çar zarokên viyetnamî û sed û çar zarokên fransîaxêv berhev kirin. Hemû di navbera sê-û-nîv û pênc-û-nîv saliyê de bûn.

Wan heşt karên hejmarî pêk anîn. Di nav wan de jimartin hebû, hejmartina tiştan hebû, berhevdana hejmaran û ya koman hebû. Zêdekirin jî hebû, û karê “çar tiştan bide min” jî.

Ji van heşt karan, tenê di yekê de ferq derket. Di jimartina bi ezber de zarokên viyetnamî nêzîkî deh gavan pêştir diçûn. Di karên din de ferq nemabû.

Ev encam girîng e. Zimanekî zelal destpêkê hêsan dike, lê bi tenê têra fêrbûnê nake.

Ya ku li malê diqewime

Heman lêkolîn tiştekî din jî nîşan da. Lêkolîneran ji dê û bavan pirsî: hûn çiqas bi zarokê xwe re bi hejmaran dilîzin? Bersivên wan bi serkeftina zarokan re girêdayî derket. Ev girêdan bi awayekî amarî xurt bû.

Lêkolîneke li Oxfordê ev xal berfirehtir kir: du cure çalakî hene. Yên fermî — wek hesabên hêsan kirin — hesabê bi hejmaran xurt dikin. Yên ne-fermî — wek lîstikên ku tê de hejmar hene — aliyekî din ê hesabê xurt dikin.

Heman lêkolîn tiştekî hişyarker jî dibêje: helwesta dê û bavan girîng e. Gava dê an bav ji matematîkê bitirse, ev tirs derbasî zarok dibe. Tirsa matematîkê ya dê û bavan bi pêşketina zarok re bi awayekî neyînî girêdayî ye.

Li Îtalyayê ev yek hat ceribandin. Doktorên zarokan di muayeneyên asayî de ji dê û bavan re rêbernameyek da. Encama wê ev bû: dê û bav rastî bêtir çalakî bi zarokên xwe re kirin. Lê di wê demê de pêşketineke pîvandî di zarokan de nehat dîtin.

Ev encam jî dîsa heman tiştî dibêje: tiştên baş demê dixwazin, û guhertina çalakiyan bi tenê têrê nake.

Zimanê dayikê bi şertan dixebite

Ger perwerde bi zimanê dayikê baş were kirin, encam baş e.

Li Endonezyayê modeleke wiha hat ceribandin. Nirxên zarokan di jimartinê de ji 56î derket 88ê, û di xwendin û nivîsandinê de ji 55î derket 88ê. Hem keç hem kur jê sûd wergirtin.

Lê “baş were kirin” giran e. Raporeke li ser ezmûna Filîpînan sê şertan rêz dike. Divê pirtûk û materyalên bi zimanê dayikê hebin. Divê mamoste bi wî zimanî biaxive. Û divê dem têra avakirina bingehekê bike.

Gava ev şert kêm bin, tenê guhertina zimanê dersê têrê nake.

Li Tirkiyeyê rewş

Rapora UNESCOyê ya 2010an daneyên ezmûneke navneteweyî ya matematîkê (TIMSS 2007) dinirxîne. Encama li ser Tirkiyeyê ev e.

Hin xwendekarên polê heştan zimanê ezmûnê li malê jî diaxivin. Hinên din wî zimanî li malê kêm diaxivin an qet naaxivin. Koma yekem ji sedî sî kêmtir dikeve bin pîvana navneteweyî ya matematîkê.

Ev ne hejmareke piçûk e, û ew ne li ser jîriya zarok e — li ser zimên e.

Du ziman di polê de

Rewşeke ji ya me ne dûr li Afrîkaya Başûr jî heye. Li wir zimanê perwerdeyê Îngilîzî ye, lê zimanê malê yê zarokan ne Îngilîzî ye.

Lêkolînerekî li dibistanên seretayî mamosteyên matematîkê temaşe kirin. Wî dît ku mamoste bi awayekî domdar ji Îngilîzî derbasî zimanê malê dibin. Ev ne ji ber kêmasiya Îngilîziya wan e. Ew wisa dikin da ku zarok têgehê fêm bike.

Lêkolîner ji vê yekê re dibêje “stratejiyeke hêzbexşînê”. Ne kêmasiyek e ku divê veşêrin — pireke hînkirinê ye. Zarok têgehê bi zimanê ku pê difikire digire, paşê navê wê bi zimanê dibistanê hîn dibe.

Ev tam ew tişt e ku li gelek polên me jî diqewime. Cudahî ev e: li wir jê re navek heye û tê nivîsandin.

Ji bo sibê: em çi dikarin bikin

Piraniya me nikare ziman û bernameya dibistanê biguhere. Lê tiştên ku em dikarin bikin hene, û ew ne piçûk in.

1. Li malê bi Kurmancî bijmêre. Pêlavan li ber derî, hêkan di sepetê de, gavan li ser pêlikan. Zarok hejmaran pêşî li malê nas dike.
2. Bi hejmaran bilîze. Lîstikên ku tê de hejmar hene — zar, kart, kevir — aliyekî hesabê xurt dikin ku hesabên nivîskî nagihîjinê.
3. Bila têgeh pêşî bi Kurmancî bê fêmkirin. Gava zarok “zêdetir” û “kêmtir” bi zimanê xwe fêm dike, paşê navê wan bi Tirkî hîn dibe. Têgeh yek e, du nav hene.
4. Pirsan bike, bersivan nede. “Kîjan zêdetir e? Tu çawa dizanî?” Axaftin bi xwe hîndarî ye.
5. Tirsa xwe neguhezîne. Ger tu bibêjî “ez jî di matematîkê de qels bûm”, zarok wê gotinê hildigire. Bêje “em bi hev re lê binêrin”.
6. Mamoste: bila zarok bi zimanê xwe rave bike. Zarok dikare bersivê bi Kurmancî bide û paşê bi Tirkî binivîse. Ev ne alîkarî ye, rêyek e — û wek li jor hat dîtin, li welatên din jê re navek heye.
7. Zehmetiya zimên ji zehmetiya matematîkê veqetîne. Zarokek ku pirsê fêm nake, ne zarokek e ku matematîkê fêm nake.

Encam

Pirs ne ev e: “bi zimanê dayikê be an nebe?” Pirs ev e: “em wê çawa baş bikin?”

Zarok matematîkê pêşî bi zimanê xwe ava dike. Ev yek berî dibistanê diqewime û ew ê neyê guhertin.

Karê me ne tenê ew e ku em wê bingehê biparêzin. Karê me ew e ku em wê xurt bikin. Paşê divê em pirê di navbera du zimanan de ava bikin. Da ku zarok tiştê ku bi zimanê xwe zanîbû li dibistanê winda neke.

Çavkanî

1. Ceylan, M. & Aslan, D. (2018). Cardinal Number Acquisition of Turkish Children. Journal of Education and e-Learning Research, 5(4), 217–224.
2. Number transcoding in bilinguals — A transversal developmental study. (2022). PLOS ONE, 17(9), e0273391.
3. Lê, M.-L. T. & Noël, M.-P. (2020). Transparent number-naming system gives only limited advantage for preschooler’s numerical development. PLOS ONE, 15(12), e0243472.
4. Dowker, A. (2021). Home Numeracy and Preschool Children’s Mathematical Development. Frontiers in Education, 6, 575664.
5. Tomasetto, C. et al. (2022). With a little help from our pediatrician: An intervention to promote mathematics-related home activities. Frontiers in Psychology, 13, 1051822.
6. Braeuning, D., Ribner, A., Moeller, K. & Blair, C. (2020). The Multifactorial Nature of Early Numeracy and Its Stability. Frontiers in Psychology, 11, 518981.
7. Geary, D. C. et al. (2016). Predicting Children’s Reading and Mathematics Achievement from Early Quantitative Knowledge and Domain-General Cognitive Abilities. Frontiers in Psychology, 7, 775.
8. Maluleke, M. J. (2019). Using code-switching as an empowerment strategy in teaching mathematics to learners with limited proficiency in English in South African schools. South African Journal of Education, 39(3), 1528.
9. Laksana, D. N. L. et al. (2025). Adapting Mother Tongue-Based Instructional Models to Address Gender Disparities in Literacy and Numeracy Skills. International Journal of Language Education, 9(2), 377–391.
10. USAID ABC+ Project. Policy Brief: Mother Tongue-Based Multilingual Education (MTB-MLE).
11. Erdem, F. H. (2011). Kürt Meselesinin Çözümünde Anadilin Eğitimde Kullanılmasını Konuşmak. Liberal Düşünce, 16(63), 141–152. (TIMSS 2007 bulgusu: UNESCO EFA Global Monitoring Report 2010’dan aktarılmıştır, s. 147.)
12. UNESCO. Mother Tongue and Early Childhood Care and Education: Synergies and Challenges.
13. Korpusa Kurmancî ya projeyê: 36 çavkanî, 2.136.350 peyv. Pîvana hejmaran: Ziman/REBER.md §6. Çavkanî: Ziman/korpus/manifest.tsv.